Konflikti mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit ndodhet në një moment vendimtar, ku perspektiva e një zgjidhjeje diplomatike përplaset me rrezikun e një përshkallëzimi afatgjatë ushtarak.
Sipas analizës së Ali Vaez, drejtues i Iran Project pranë International Crisis Group, të publikuar në Foreign Affairs dhe The New York Times, zhvillimet e fundit kanë krijuar një situatë paradoksale: ekzistojnë argumente të forta si për një kompromis diplomatik, ashtu edhe për vazhdimin e konfliktit.
Pesë arsyet që japin shpresë për diplomaci
1. Ngërçi aktual nuk i shërben asnjërës palë
Analiza vlerëson se as SHBA dhe as Irani nuk kanë mundësi të arrijnë një fitore të plotë ushtarake. Uashingtoni nuk mund ta detyrojë Teheranin të heqë dorë nga programi bërthamor apo ndikimi rajonal, ndërsa Irani nuk mund të largojë praninë amerikane nga Lindja e Mesme apo të eliminojë presionin ekonomik dhe ushtarak.
2. Pragmatistët po fitojnë terren
Në të dyja kampet po shtohen zërat që mbështesin dialogun për të shmangur një konflikt të zgjatur. Sipas analizës, janë rikthyer kontaktet diplomatike dhe po shqyrtohet krijimi i kanaleve të drejtpërdrejta të komunikimit ushtarak për të parandaluar incidente që mund të çojnë në luftë.
3. Dështimi i politikës së “presionit maksimal”
Vaez argumenton se anulimi i marrëveshjes bërthamore të vitit 2015 (JCPOA) nuk solli rezultatet e synuara. Politika amerikane e sanksioneve nuk detyroi Iranin të pranonte kushte më të favorshme për Uashingtonin, ndërsa ekonomia iraniane u përball me pasoja të rënda.
4. Përvoja historike favorizon kompromisin
Shembuj si normalizimi i marrëdhënieve mes SHBA-së, Kinës dhe Vietnamit tregojnë se rivalitetet e ashpra mund të zgjidhen përmes diplomacisë, nëse të dyja palët pranojnë kompromisin.
5. Mundësia për lehtësimin e sanksioneve
Analiza thekson se çdo marrëveshje e re që parashikon heqjen graduale të sanksioneve krijon një stimul konkret për negociata dhe ulje të tensioneve.
Pesë arsyet që paralajmërojnë një luftë të gjatë
1. Paqartësitë në marrëveshjet ekzistuese
Sipas Vaez, armëpushimet dhe memorandumet e fundit përmbajnë interpretime të ndryshme nga secila palë, duke rrezikuar zbatimin e tyre.
2. Statusi i Ngushticës së Hormuzit mbetet i pazgjidhur
Një nga pikat më të ndjeshme është mungesa e një marrëveshjeje të qartë për lirinë e lundrimit në Ngushticën e Hormuzit, një korridor strategjik për tregtinë globale të naftës.
3. Hormuzi ka zëvendësuar programin bërthamor si burim tensioni
Kontrolli dhe siguria në këtë zonë strategjike janë kthyer në pikën kryesore të përplasjes mes SHBA-së dhe Iranit.
4. Rreziku i keqllogaritjeve
Të dyja palët besojnë se koha punon në favorin e tyre. SHBA llogarit se presioni ekonomik do ta dobësojë Iranin, ndërsa Teherani shpreson se kostot ekonomike dhe energjetike do ta detyrojnë Uashingtonin të tërhiqet.
5. Faktorët rajonalë e bëjnë krizën më të ndërlikuar
Sipas analizës, mungesa e një zgjidhjeje për konfliktet në Gaza, Liban dhe Siri, si edhe qëndrimet e aleatëve rajonalë, veçanërisht Izraelit, e vështirësojnë arritjen e një marrëveshjeje të qëndrueshme.
Një ekuilibër i brishtë
Analiza e Ali Vaez përfundon se konflikti ndodhet në një pikë ku diplomacia dhe përshkallëzimi ushtarak kanë pothuajse të njëjtën mundësi të materializohen. Sipas tij, historia ka treguar se negociatat serioze nisin vetëm kur kostoja e vazhdimit të luftës bëhet më e madhe sesa kostoja e kompromisit politik.
