Gjatë fushatës për zgjedhjet vendore të vitit 2023, hapësirat publike të reklamimit në Tiranë u dominuan nga postera dhe mesazhe elektorale të Partisë Socialiste, të vendosura në stenda moderne ‘city lights’ dhe ekrane LED në pikat më të frekuentuara të qytetit. Pas këtij rrjeti të gjerë reklamash qëndronte kompania BNI—përfituese e mbi 800 lejeve për city lights dhe ekranet LED në një periudhë vendimtare pak para zgjedhjeve.
BNI dhe e drejta ekskluzive mbi hapësirat reklamuese
Stendat reklamuese iu dhanë BNI-së përmes qindra vendimeve të Bashkisë së Tiranës, të miratuara brenda pak ditësh dhe pa asnjë procedurë prokurimi. Sipas ekspertëve të prokurimeve, kjo praktikë krijoi një monopol de facto, duke i garantuar kompanisë kontroll pothuajse total mbi hapësirat kryesore të reklamimit në kryeqytet për 7 deri në 10 vite.
Në të njëjtën kohë, e njëjta kompani u kontraktua nga Partia Socialiste për reklamat e saj elektorale—një konflikt i dukshëm interesash, i lexuar nga opozita si favorizim politik dhe deformim i konkurrencës.
“Kush ka stendat më të dukshme, ka avantazhin. Në këtë rast, PS-ja i kishte të gjitha,” deklaroi kandidati i opozitës Belind Këlliçi.
Refuzim informacioni dhe mungesë transparence
Për të siguruar kontratat dhe dokumentacionin e lejeve për reklamimin publik, BIRN u desh të kalonte një proces njëvjeçar përballë refuzimeve të vazhdueshme të Bashkisë së Tiranës. Drejtoritë e brendshme dhanë përgjigje kontradiktore, ndërsa bashkia justifikoi refuzimin me pretendimin se të dhënat përbënin “informacion personal”.
Vetëm pas ndërhyrjes së Komisionerit për të Drejtën e Informimit dhe pagesës së 5850 lekëve, bashkia dorëzoi një dosje prej 1170 faqesh—ku emrat e kompanive dhe NIPT-et qenë fshirë. Pas ankimeve të tjera, dokumentet u dorëzuan sërish, këtë herë të plotësuara.
Sipas këshilltares Mira Ruko, fshehja e të dhënave tregon një kulturë të rrënjosur mungese transparence:
“Bashkia ka krijuar një precedent: fshi, vono dhe mos jep informacionin. Kjo është strategji.”
Nga një treg i larmishëm, në një treg të mbyllur
Para vitit 2021, hapësirat reklamuse ndaheshin midis disa kompanive. Lejet ishin njëvjeçare, të kufizuara dhe të shpërndara relativisht në mënyrë të balancuar. Por nga viti 2021, panorama ndryshoi rrënjësisht:
- BNI mori 423 leje për city lights në prill 2021.
- Një muaj më vonë mori 31 leje për ekrane LED me afat 10-vjeçar.
- Në 2023, mori 421 leje të tjera, tashmë për 7 vite.
Sipas ekspertit ekonomik Eduart Gjokutaj, kjo është një barrierë absolute hyrjeje: tregu i hapësirës publike u bë i paarritshëm për operatorë të tjerë deri në vitet 2030–2031.
Gjokutaj kërkon hetim nga Autoriteti i Konkurrencës, duke theksuar se raste të tilla janë trajtuar me anulime lejesh në vendet e BE-së.
Përdorimi elektoral i hapësirës së kontrolluar
Partia Socialiste përdori gjerësisht city lights dhe ekranet LED gjatë fushatës 2023. Por ndryshe nga përdorimi real, PS-deklaroi zero shpenzime për këtë formë reklame në raportin financiar në KQZ.
Një audit i brendshëm i partisë zbuloi se 9.2 milionë lekë të paguara BNI-së ishin regjistruar gabimisht si shpenzime për rrjete sociale—ndërsa në fakt përfshinin reklama në natyrë.
Për drejtuesit e shoqërisë civile, kjo përbën një avantazh të qartë elektoral, në dëm të garës së ndershme.
“Është klientelizëm politik. Hapësira e qytetit është përdorur për qëllime elektorale,” tha Rigels Xhemollari i Qëndresës Qytetare.
BNI mohon monopolin
Beqir Nuredini, themeluesi i BNI-së, mohon kategorikisht çdo monopol dhe thotë se “tregu është i lirë”.
Ai pretendon se mungesa e konkurrencës vjen thjesht nga “mungesa e tregut të reklamimit”.
Por të dhënat e rregullores së bashkisë tregojnë se shumica e hapësirave ku janë vendosur city lights të BNI-së janë të bllokuara fizikisht për të tjerët, duke bërë praktikisht të pamundur futjen në treg.
Një model klientelist në zemër të Tiranës
Sipas analistëve, mënyra se si u dhanë lejet—shpejt, pa garë dhe në masë—tregon koordinim midis zyrtarëve të bashkisë dhe interesave private. Momenti elektoral e bën situatën edhe më problematike.
“Dhënia masive në prag të zgjedhjeve nuk është rastësi. Kjo është strategji për kontrollin e hapësirës vizuale,” tha opozitari Ilir Alimehmeti.
Megjithëse Nuredini këmbëngul se “partitë janë thjesht klientë”, dokumentet sugjerojnë se stendat dhe ekraneve LED u përdorën në një mënyrë që favorizoi një subjekt të vetëm politik.
