Burgu i Burrelit, 29 mars 1991. Ora kishte kaluar nëntën dhe rregullat e hekurt të institucioneve të diktaturës nuk kishin më peshë. Në oborr disa të dënuar po bënin xhiron e zakonshme, të tjerë pinin një kafe të zbehtë duke ndarë heshtjen me njëri-tjetrin. Unë isha shtrirë me disa shokë kur dera u hap papritur. Kryetari i Degës, prokurori dhe disa policë hynë duke qeshur, sikur liria e dikujt të ishte shaka.
— Jepja ta lexojë vetë dekretin, se Blloshmi nuk beson, — tha kryetari.
Më zgjatën letrën. Kishte ardhur lirimi im me dekret. “Me kusht” nuk kisha pranuar kurrë të dilja.
— Pranon të shkosh? — më pyeti prokurori.
— Meqë nuk ka kush të më mbajë më këtu, po dal nga ky ferr, — u përgjigja.
U liruan edhe shtatë të tjerë. Hodha çantën me libra në shpinë dhe dola nga i njëjti prag ku gjashtë vite më parë isha futur nën kërcënimin e hekurt të diktaturës. U largova ngadalë, me ndjesinë e çuditshme se po lija pas shokë që ende nuk i kishte ardhur radha t’u hapej porta.
Shqipëria e rrënuar që gjej jashtë burgut
Nga Burreli në Durrës dhe më pas drejt Elbasanit, rrugët më shfaqnin një realitet që s’e njihja më. Njerëzit më dallonin që isha i sapodalë nga burgu nga koka e qethur, fytyra e zbehtë dhe ajo aromë myku që vetëm të burgosurit ia mësojnë trupit.
Transporti publik ishte një varr i hapur: xhama të thyer, drita të mungueshme, njerëz që e shanin sistemin për tradhtinë e tij të fundit — varfërinë dhe braktisjen. Ishte një Shqipëri që po shembej, por që ende kishte frikë ta pranonte.
Kur faturina më pyeti nga vija, më vinte të qeshja nga absurdi i asaj nate: kthehesha në vendlindje si i panjohur.
Qukësi — dera drejt kujtimit të munguar
Zbrita në stacion në errësirë të plotë. Edhe zyrtari i vetëm i stacionit ngurroi të më besonte që isha nga Bërzeshta. Ishte refleksi i hetuesisë së djeshme që ende notonte në gjakun e njerëzve. Shkova në këmbë ndërkohë që Shkumbini gjëmonte pranë meje. Valët më kujtonin Vilsonin — vëllanë tim, poetin tim, shpirtin e fshatit — të cilit natyra dhe poezia i munguan padrejtësisht.
Kisha mall për tokën, por edhe një plagë ende të freskët: po kthehesha në vendin ku na nisën tragjedinë, dhe Vilsonin nuk do ta gjeja.
Udhëtimi drejt Bërzeshtës — midis frikës dhe shpresës
Një dritë e zbehtë e postës së vjetër u bë streha ime e shkurtër. Brenda, një roje e lodhur dhe një grua më shikuan me dyshim. Askush s’i besonte askujt më natën. Pushkë, erë djerse, tym cigaresh — Shqipëria e rrëmuar.
Kur u thashë se po shkoja në Bërzeshtë, më përmendën kulakët, burgjet, pushkatimet. Po flisnin për familjen time pa më njohur. Dhe pa ditur se flisnin me Blloshmin.
Ata nuk dinin që i biri i shtëpisë ishte duke u rikthyer, pas 15 vjetëve ferr, me këmbët që s’i dridheshin nga lodhja, por nga vendosmëria.
Shtëpia, kujtimi, liria e hidhur
Rrugës, duke ndjekur rojen që më shoqëroi ca metra, e kuptova se liria ime nuk ishte fundi i historisë. Ishte nisja e një ballafaqimi të ri: me kujtimet, me plagët, me mungesat.
Po shkoja drejt shtëpisë ku Vilsoni nuk më priste më. Dhe drejt një Shqipërie që nuk dinte ç’të bënte me bijtë e saj të torturuar.
