Reforma territoriale në Shqipëri mbetet prej vitesh në një ngërç të thellë, duke krijuar pasoja të drejtpërdrejta jo vetëm për funksionimin e pushtetit vendor, por edhe për aksesin e vendit në fondet e Bashkimit Europian. Ekspertët paralajmërojnë se mungesa e një niveli rajonal funksional po e lë Shqipërinë në disavantazh serioz përballë vendeve të tjera të rajonit.
Një krahasim domethënës vjen nga Sllovenia, e cila me rreth 2.1 milionë banorë ka një popullsi shumë të afërt me Shqipërinë e vitit 2025, e vlerësuar në 2.37 milionë. Ndryshe nga Shqipëria, e cila ka 61 bashki dhe 12 qarqe, Sllovenia ka zgjedhur një model më racional: 212 komuna si njësi bazë dhe dy rajone të mëdha (NUTS 2) që përdoren për planifikimin e politikave zhvillimore dhe thithjen e fondeve të BE-së.
Edhe pse këto rajone nuk janë ende njësi administrative të zgjedhura, ato funksionojnë si struktura efektive për koordinimin me Bashkimin Europian. Falë këtij modeli, Sllovenia ka arritur të menaxhojë me sukses fondet strukturore dhe programet e zhvillimit rajonal.
Në Shqipëri, situata është më problematike. 61 bashkitë shpesh nuk kanë kapacitetet teknike dhe financiare për të hartuar dhe zbatuar projekte të mëdha, ndërsa qarqet kanë një rol kryesisht formal dhe pa kompetenca reale vendimmarrëse. Kjo fragmentarizim institucional e bën vendin më pak konkurrues në garën për fondet europiane.
Ekspertët sugjerojnë se Shqipëria duhet të ndjekë modelin europian duke i shndërruar tre rajonet NUTS 2 – Veriu, Qendra dhe Jugu – nga ndarje statistikore në struktura funksionale administrative. Kjo do të sillte konsolidim të pushtetit vendor, ulje të burokracisë dhe rritje të ndjeshme të kapaciteteve për menaxhimin e fondeve të BE-së.
Rajonet, çelësi për fondet europiane
Procesi i para-anëtarësimit dhe anëtarësimit në BE shoqërohet me rritje të ndjeshme të financimeve, të cilat shpërndahen kryesisht mbi bazë rajonale. Shqipëria aktualisht ka akses në rreth 900 milionë euro nga Plani i Rritjes për Ballkanin Perëndimor (2021–2027), por përfitimet reale mbeten të kufizuara për shkak të mungesës së strukturave rajonale funksionale.
Shembujt nga vendet anëtare janë domethënës:
- Rumania ka përfituar mbi 31 miliardë euro nga fondet e kohezionit për periudhën 2021–2027;
- Polonia mbi 76 miliardë euro për të njëjtën periudhë.
Sipas vlerësimeve, pas anëtarësimit në BE, Shqipëria mund të përfitojë rreth 600 milionë euro në vit, fonde që ndahen me prioritet për rajonet më të varfra. Në këtë kontekst, Veriu i Shqipërisë, i prekur nga emigracioni, papunësia dhe infrastruktura e dobët, do të ishte përfituesi kryesor.
Hendeku rajonal po thellohet
Pa ndërhyrje strukturore, pabarazitë mes rajoneve do të thellohen më tej. Sipas skenarëve ekonomikë, edhe me rritje 5% në vit, Veriut do t’i duheshin mbi 15–20 vite për të arritur nivelin aktual të Qendrës, nëse kjo e fundit nuk do të rritej. Në realitet, me ritmet aktuale të zhvillimit, diferencat vetëm sa po zgjerohen.
Qarqet, një hallkë burokratike pa funksion real
Një pjesë e madhe e ekspertëve të reformës territoriale vlerësojnë se qarqet në formën aktuale duhet të shkrihen ose të transformohen. Ato nuk kanë buxhet të pavarur, nuk kanë organe të zgjedhura dhe përfaqësojnë një shtresë burokratike pa ndikim real në zhvillim.
Zëvendësimi i qarqeve me tre rajone të mëdha funksionale do të sillte:
- planifikim më të mirë ekonomik;
- menaxhim më efikas të projekteve infrastrukturore;
- përputhje të plotë me standardet e BE-së për fondet e kohezionit.
Megjithatë, kjo reformë kërkon ndryshime kushtetuese dhe një konsensus të gjerë politik, pasi qarqet janë të parashikuara në Kushtetutë.
Një vendim që nuk mund të shtyhet më
Ekspertët theksojnë se pa një reformë të thellë territoriale dhe pa krijimin e rajoneve funksionale, Shqipëria rrezikon të humbasë një mundësi historike për zhvillim të balancuar dhe për integrim real europian. Reforma territoriale nuk është më thjesht çështje administrative, por kusht për zhvillim ekonomik dhe përfitim real nga fondet e Bashkimit Europian.
