Projekti i shumëpropaganduar i qeverisë shqiptare për përdorimin e inteligjencës artificiale në luftën kundër korrupsionit po kthehet në një nga paradokset më të forta politike të viteve të fundit. Media ndërkombëtare HuffPost e ka cilësuar rastin si “kulmin e korrupsionit”, duke ironizuar faktin se struktura që krijoi sistemin digjital antiryshfet është vetë nën hetim penal.
Shqipëria prezantoi disa muaj më parë “Diellën”, një avatar virtual të shpallur si “ministrja e parë e krijuar nga inteligjenca artificiale”, me mision eliminimin e ndërmjetësve njerëzorë, uljen e ryshfetit dhe rritjen e transparencës në administratë dhe prokurime publike. Projekti u promovua personalisht nga kryeministri Edi Rama si një hap revolucionar në qeverisjen digjitale dhe si provë për Bashkimin Europian se vendi po lufton seriozisht korrupsionin.
Por ndërsa Diella shëtiste në forume ndërkombëtare dhe madje u shfaq edhe në Kuvend, drejtuesit kryesorë të agjencisë shtetërore që e zhvilloi – Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit – u vunë nën masa sigurie, të dyshuar për korrupsion, manipulim tenderësh dhe intimidim në prokurime publike.
Media amerikane e përshkruan situatën si një “komedi-triller futuristike”: një sistem i ndërtuar për të luftuar korrupsionin, i krijuar nga njerëz që dyshohet se kanë ushqyer vetë korrupsionin. Sipas analizës, inteligjenca artificiale nuk është e pavarur nga ata që e programojnë dhe e menaxhojnë, duke e bërë atë vulnerabël ndaj abuzimit politik dhe institucional.
Diella u prezantua si një ndërfaqe neutrale digjitale për shërbime administrative, me synimin për të eliminuar kontaktin njerëzor – pikërisht aty ku historikisht lind ryshfeti. Qeveria kishte paralajmëruar se hapi i radhës do të ishte përdorimi i saj edhe në vlerësimin e ofertave në tendera publikë.
Por hetimi penal ndaj institucionit që kontrollon këtë sistem ka vënë në dyshim gjithë narrativën. Sipas HuffPost, rasti ekspozon një problem më të thellë: teknologjia nuk mund të zëvendësojë mungesën e integritetit institucional.
Korrupsioni mbetet një nga kushtet kryesore që Bashkimi Europian i vendos Shqipërisë për anëtarësim. Edhe pse raportet flasin për disa përparime, prokurimet publike, ndërtimi dhe turizmi vijojnë të konsiderohen sektorë me risk të lartë. Pikërisht në këtë kontekst, skandali i Diellës ka peshë politike dhe ndërkombëtare.
Analistët theksojnë se rasti nuk është thjesht një dështim teknologjik, por një ekspozim i kufijve të marketingut politik. Nuk ka ende të dhëna konkrete që tregojnë se Diella ka ulur korrupsionin, ndërsa vetë agjencia që e menaxhon po hetohet penalisht.
Sipas ekspertëve të qeverisjes, korrupsioni nuk luftohet me avatarë dhe slogane futuriste, por me institucione që funksionojnë dhe mbajnë përgjegjësi, edhe kur hetimi prek vetë qeverinë.
Në fund, përfundimi është i qartë: faktet dhe dosjet penale peshojnë më shumë se çdo inteligjencë artificiale e projektuar për vitrinë politike.
