Sali Berisha mban përgjegjësi historike dhe politike për dëmtimin sistematik të shtetit shqiptar. Ai nuk është thjesht një figurë e debatueshme e tranzicionit, por simbol i një modeli pushteti që prodhoi kaos, dhunë politike, korrupsion dhe pandëshkueshmëri. Për më shumë se tre dekada, ky model u mbajt gjallë duke çmontuar institucionet, duke kapur drejtësinë dhe duke përdorur konfliktin si mjet qeverisjeje.
Vitet 1992–1997: themelet e rrënimit
Zbatimi klientelist i ligjit të tokës krijoi një kaos pronësie që ende sot prodhon konflikte dhe kosto miliardëshe për shtetin. Ekonomia prodhuese u shkatërrua pa plan tranzicioni; bujqësia u braktis, infrastruktura rurale u çmontua dhe emigrimi u bë rrugë mbijetese. Aparati i sigurisë u politizua, duke ushqyer frikë dhe duke mbyllur hetime për krime të rënda. Kulmi erdhi me firmat piramidale: të toleruara politikisht, ato shembën rendin kushtetues në 1997 dhe hodhën vendin në anarki.
Demokracia nën presion
Zgjedhjet e manipuluara, dhuna politike dhe përjashtimi i opozitës minuan pluralizmin. Vendime strategjike u morën pa mandat publik, duke cenuar orientimin euroatlantik dhe kohezionin shoqëror. Klima e konfliktit prodhoi tragjedi politike dhe kriminale, ndërsa përgjegjësia u shpërnda për t’u zhdukur.
Vitet 2005–2013: rikthimi i modelit
Rikthimi në pushtet nuk solli reformë, por ringjalli të njëjtën logjikë. Gërdeci ekspozoi lidhjen e pushtetit me korrupsionin dhe papërgjegjshmërinë fatale. Më 21 janar 2011, shteti u kthye kundër qytetarëve të tij, me pasoja tragjike dhe pa përgjegjësi politike.
Pandëshkueshmëria si projekt
Për vite me radhë, drejtësia u mbajt nën presion. Hetimet u bllokuan, institucionet u shantazhuan dhe përgjegjësia u shmang. Sot, përplasja me drejtësinë dhe sulmet ndaj institucioneve të reja tregojnë frikën nga llogaridhënia. Ky nuk është një konflikt personal, por përballje me një model pushteti që ka penguar shtetin ligjor.
Përfundim
Berisha mishëron një mënyrë qeverisjeje që prodhoi kaos dhe e normalizoi pandëshkueshmërinë. Pa një shkëputje të plotë nga ky model—me drejtësi funksionale, institucione të pavarura dhe llogaridhënie reale—Shqipëria rrezikon të mbetet peng i së shkuarës. Integrimi europian dhe e ardhmja demokratike kërkojnë përballje të sinqertë me këtë trashëgimi.
