Një dokument i deklasifikuar i arkivave amerikane hedh dritë mbi një nga episodet më të errëta të dhunës politike në Shqipërinë e pasluftës, duke zbuluar trajtimin çnjerëzor të shkrimtares dhe intelektuales Musine Kokalari pas një seance gjyqësore në vitin 1946.
Bëhet fjalë për një telegram të dërguar më 27 qershor 1946 nga shefi i misionit amerikan në Tiranë, Jacobs, drejt Uashingtonit. Në dokument përshkruhet një skenë tronditëse: pas përfundimit të seancës gjyqësore, një turmë sulmon furgonin e të burgosurve, rreh rëndë të pandehurit dhe ndaj Musine Kokalarit ushtron dhunë brutale, duke i shkulur shumicën e flokëve, ndërsa rojet nuk ndërhyjnë.
Ky episod i rëndë ndodhi në kulmin e konsolidimit të regjimit komunist, në një kohë kur Shqipëria ndodhej në udhëkryq politik dhe diplomatik, mes tentativave për njohje ndërkombëtare dhe represionit të brendshëm. Musine Kokalari, një nga zërat më të kulturuar dhe më të vendosur të mendimit social-demokrat, u dënua për shkak të bindjeve të saj dhe përpjekjeve për zgjedhje pluraliste.
Dokumenti amerikan konfirmon jo vetëm dhunën fizike, por edhe klimën e terrorit që shoqëronte proceset gjyqësore politike të asaj kohe. Gjyqi ndaj saj dhe dhjetëra intelektualëve të tjerë u zhvillua mes akuzave për komplot, sabotazh dhe spiunazh, akuza që vetë Kokalari i hodhi poshtë, duke deklaruar se qëllimi i vetëm ishte kërkesa për zgjedhje demokratike.
Qëndrimi i Musine Kokalarit në hetuesi dhe në sallën e gjyqit mbetet një nga aktet më të forta të dinjitetit njerëzor në historinë shqiptare. Ajo nuk kërkoi mëshirë, por drejtësi, edhe pse e dinte se fati i saj ishte i vulosur.
Telegrami i misionit amerikan, i zbuluar dekada më vonë, nuk është thjesht një dokument arkivor. Ai është një dëshmi e gjallë e dhunës së ushtruar ndaj mendimit të lirë dhe një kujtesë se çmimi i demokracisë në Shqipëri është paguar me jetë, dhimbje dhe sakrifica të jashtëzakonshme.
