Në fundvitët ’70, në stadiumin kombëtar “Qemal Stafa”, mes shpërthimeve të zakonshme të tifozerisë, nisi të dëgjohej gjithnjë e më shpesh një thirrje e veçantë:
“Tito, Tito…”
Për tifozët e “17 Nëntorit” nuk ishte gjë tjetër veçse një shkurtim i emrave të disa futbollistëve të dashur të skuadrës, që në gjuhën e përditshme ktheheshin në “Titi” apo “Tito”. Por në Shqipërinë e asaj kohe, kjo koincidencë me emrin e Josip Broz Titos, udhëheqësit jugosllav, u bë shpejt burim dyshimi, alarmi dhe ndëshkimesh.
Me kalimin e kohës, thirrja u shndërrua në një ritual të tifozerisë tiranase në tribunën “A”, duke u konsideruar nga pushteti si provokim politik, sidomos kur ndeshjet ndiqeshin nga përfaqësues të ambasadës jugosllave dhe kuadrot e lartë të regjimit në tribunën qendrore.
⸻
Tifozeria si “lojtari i 12-të”
Në kampionatet e asaj kohe, tifozeria ishte pjesë e pandarë e futbollit në të gjitha stadiumet e vendit. Nuk kishte koreografi moderne, flamuj apo banderola, por kishte shpërthime të forta emocionale, reagime për çdo gol apo padrejtësi të arbitrave.
Lëvizja e tifozëve ishte e kufizuar – ndeshjet luheshin kryesisht të shtunën, udhëtimet me tren duhej të përputheshin me oraret, makinat ishin të rralla. Kjo bënte që kryesisht kryeqytetasit të ndiqnin ekipet e tyre në Durrës, Kavajë, Elbasan, Lushnje.
Kulmi i atmosferës krijohej në “Qemal Stafa”, sidomos në derbit e Tiranës, ku stadiumi mbushej dhe sektorët kishin traditë të qartë tifozerie.
⸻
Tribuna “A” – zemra e “17 Nëntorit”
Tribuna “A” e “Qemal Stafës” u identifikua për dekada me tifozerinë e zjarrtë të “17 Nëntorit” (Tiranës). Aty mblidheshin të njëjtët tifozë, të njohur me emër nga biletashitësit, që u ruanin vendet si “të përhershme”.
•Tifozët e Partizanit dhe Dinamos e shmangnin këtë tribunë, duke zgjedhur tribunën “B”.
•Bileta kushtonte 30 lekë, por shumë hynin falë njohjeve, madje edhe pa biletë.
•Poshtë tribunës “A” dilnin në fushë lojtarët dhe arbitrat, ishin stolat e ekipeve – tensioni i fushës transferohej drejtpërdrejt te ai sektor.
Forcat e rendit ishin të pranishme kudo: në shkallë, në pistë, gjithmonë me shikimin nga tribuna, jo nga fusha. Kjo jo rastësisht – aty uleshin edhe anëtarë të Byrosë Politike, ministra e funksionarë të lartë të regjimit.
⸻
Si lindi “Tito” nga Astriti dhe Petriti
Te “17 Nëntori” i viteve ’70–’80 luanin disa futbollistë me emra të përafërt, që tifozët i thërrisnin shkurt:
•Astrit Nurishmi – mbrojtës
•Petrit Brahja – mbrojtës krahu
•Petrit Dibra – sulmues i shpejtë, teknik
•Astrit Nallbani – portier, fitues i Kupës së Republikës 1976
•Seit Hyseni – mbrojtës i fortë, stoper
•Astrit Ramadani – mesfushor sulmues
Nga shokët, tifozët e lagjes dhe tribuna, “Astrit” dhe “Petrit” u kthyen në “Titi”, “Tito”. Në ndeshjet e “17 Nëntorit” kjo u bë e zakonshme:
“Tito, bjeri!”
“Bravo Tito!”
“Tito, o doktor, na bëj një gol!”
Fillimisht dukej një lojë fjalësh e pafajshme, një mënyrë e dashur për t’u drejtuar lojtarëve. Askush nuk mendoi se kjo do të krijonte probleme – derisa emri nisi të godiste veshin e gabuar.
⸻
Kur thirrja sportive u lexua si provokim politik
Sa më shumë dëgjohej “O Tito, o Tito…”, aq më shumë nervoze bëheshin strukturat e regjimit. Për ta, nuk ishte thjesht emër i një lojtari, por i një lideri të huaj, në një kohë kur marrëdhëniet me Jugosllavinë ishin të tensionuara dhe çdo aludim politik shikohej me dyshim.
•Për pesë minuta tifozerie, për policinë dhe pushtetin kjo mund të lexohej si slogani i gabuar, në vendin e gabuar, përpara njerëzve të gabuar.
•Ambasada jugosllave, sipas dëshmive, ishte vënë në dijeni – sidomos kur ndeshjet e Kupës Ballkanike transmetoheshin dhe personeli diplomatik ndodhej në tribunë.
Thirrje të tipit:
“O Tito, bjeri Tito!”
“Tito, mos e lër!”
nuk tingëllonin më vetëm si brohoritje sportive, por si fraza të dykuptimta politike për veshët e zyrtarëve të lartë në tribunën qendrore.
⸻
Reagimi i policisë: nga shkallët e stadiumit në periferi të Tiranës
Policia e kohës nuk shihte ndeshjen; ajo shihte tribunën. Tifozët më të zëshëm, ata që nxisnin thirrjet “Tito”, u identifikuan shpejt si “elementë problematikë”.
Sipas rrëfimit të Arben Stërmasit, njërit prej tifozëve të njohur të tribunës “A”:
•Disa herë, pas thirrjeve, policët merrnin urdhër:
“Merre atë, nxirre jashtë!”
•Tifozët nxirreshin me forcë nga stadiumi, futeshin në “Gazin” e policisë dhe çoheshin larg Tiranës – në Qafë-Mollë, Shëngjergj apo zona të tjera periferike.
•Prej andej, kthimi bëhej në këmbë ose me mjete rastësore, shpesh natën vonë, kur ndeshja kishte mbaruar prej kohësh.
Në raste të tjera, tifozët përfundonin në rajon policie, ku mbaheshin me orë të tëra. Në një episod, Stërmasi tregon se u liruan vetëm pasi ndërhyri djali i një ish-anëtari të Byrosë Politike, të cilit babai i tij i kishte qenë pedagog.
⸻
Kur pasioni për “17 Nëntorin” të çonte deri në qeli
Grupi i tifozëve të Rrugës së Durrësit dhe “Fortuzit” – Arben Stërmasi, Vova Konomi, Nard Gjoka, Osmani e të tjerë – ishin të pandashëm nga “17 Nëntori” dhe tribuna “A”.
•Biletat shpesh ua siguronte biletashitësi i njohur Agim Gjonçe, tifoz i Partizanit, por mik i tyre.
•Policia i mbante gjithmonë në shënjestër, sidomos kur dëgjohej “Tito”.
•Sa më shumë kuptuan se emri “Tito” i bezdiste autoritetet, aq më shumë tifozët e përdornin me qëllim provokues.
Për ta, thirrja ishte një kombinim i pasionit sportiv dhe sfidës ndaj një sistemi që i kontrollonte deri tek fjalët që thuheshin në stadium.
⸻
Nallbani, Dibra dhe Hyseni – tre “Titot” në shënjestër
Portieri Astrit Nallbani kujton se në disa kampionate, në të njëjtën skuadër, ishin tre futbollistë që tifozeria i thërriste “Tito”:
•Petrit Dibra – sulmues i djathtë, idhull i tribunave përballë dhe qendrore
•Seit Hyseni – mbrojtës i fortë, “bjeri Tito, mos e lër!”
•Astrit Nallbani – portier, që tifozët e thërrisnin edhe “Xof” për rekordet e tij dhe ngjashmërinë me Dino Zoff
Sa herë që ata preknin topin, ndaleshin, driblonin apo shënonin, shpërthente thirrja “Tito, Tito…”. Me kalimin e kohës, kjo u bë sinjal i drejtpërdrejtë për policinë për të kontrolluar, shënuar emra dhe ndërhyrë.
Nallbani tregon se fenomeni vazhdoi derisa gradualisht në ekip nuk mbetën më futbollistë me emrin Astrit apo Petrit – pra, nuk kishte më asnjë “Tito” në fushë, dhe me ta u shua edhe “preteksti” i pushtetit.
⸻
Sport apo provokim?
Në dukje, gjithçka ishte thjesht futboll: një tifozëri e zjarrtë, idhuj, emra të shkurtuar, thirrje spontane.
Por në realitetin e një regjimi totalitar, një emër i thirrur në kor nga shkallët e stadiumit mund të interpretohej si qëndrim politik. Kështu, sporti u kryqëzua me frikën, kontrollin dhe paranojën e kohës.
Për tifozët e “17 Nëntorit”, “O Tito, o Tito…” mbeti një kujtim i dyfishtë: nga njëra anë, shprehje e dashurisë për skuadrën; nga ana tjetër, një shenjë e vogël, por domethënëse, se si edhe gëzimi i futbollit nuk shpëtonte dot pa u filtruar nga politika.
