Gjashtë vjet pas tërmetit tragjik të 26 nëntorit 2019, qindra banorë në Tiranë, Durrës, Vorë e zona të tjera të prekura vazhdojnë të mbeten të pastrehë. Ndërsa qeveria deklaron se mbi 90% e projekteve të rindërtimit janë përfunduar, realiteti në terren tregon se shumë familje vazhdojnë të presin çelësat e banesave të premtuara. Sipas një analize të BIRN, programi multi-miliardësh i Rindërtimit është shoqëruar nga mungesë transparence, zvarritje, plane të paqarta dhe abuzime sistemike.
Shpresa dhe ankth para shortit në Kombinat
Në shkollën “Lasgush Poradeci” në Kombinat, dhjetëra qytetarë u mblodhën të enjten për shortin e radhës që përcaktonte 80 familjet përfituese nga programi. Me dosjet e aplikimit në duar dhe të zhytur mes nervozizmit e pasigurisë, qytetarët prisnin të dëgjonin emrat e tyre në listë – një proces i ngarkuar me emocione, pasi shumë prej tyre prej gjashtë vitesh jetojnë me qira, në kushte të vështira ose në banesa të amortizuara.
Rindërtimi – pjesërisht i përfunduar në letër, i papërfunduar në terren
Sipas të dhënave zyrtare, qeveria ka shpenzuar mbi 130 miliardë lekë për rindërtimin. Megjithatë, ekspertët argumentojnë se ritmi i punimeve dhe menaxhimi i procesit nuk korrespondon me investimet e kryera.
Urbanistja Doriana Musai thotë se planet nuk janë studiuar siç duhet dhe se rindërtimi është përdorur në disa raste për ndërhyrje urbane që nuk lidhen drejtpërdrejt me dëmet e tërmetit.
“Brenda dy javësh nga tërmeti filluan të prodhoheshin akte, VKM dhe plane të hartuara shpejt e pa studim. Sot, gjashtë vite më vonë, një pjesë e këtyre dokumenteve rezultojnë totalisht fiktive,” – tha Musai për BIRN.
Ajo përmend si shembuj lagjen Kombinat dhe 5 Maji në Tiranë, ku – sipas saj – rindërtimi u përdor si justifikim për të shembur ndërtesa që nuk kishin lidhje me dëmet e tërmetit.
Kombinat: Pallate të shembura, të tjera ende në këmbë dhe banorë të paorientuar
Në Kombinat, 67 pallate u shpallën të pabanueshme, por vetëm 35 u shembën. Në 22 raste, banorët fituan gjyqin dhe arritën t’i shpëtonin ndërtesat e tyre nga shembja.
Por edhe ata që ruajtën banesat, edhe ata që presin apartamente të reja, përballen me probleme:
- pallate të pa kolauduara
- apartamente ende të pabanueshme
- mungesë uji, energjie dhe kanalizimesh
- mungesë shërbimesh dhe hapësirash publike
Banori Edmond Çata thotë:
“As për ata që kanë ende pallatet në këmbë, as për ata që presin shtëpi të reja, nuk ka transparencë. Disa janë thirrur për të marrë apartamente, të tjerë jo – procesi duket i paqartë dhe i padrejtë.”
Dy lagje simbol të ngërçit: 5 Maji dhe Kombinat
Në lagjen 5 Maji, shumë familje kanë refuzuar të pranojnë sipërfaqet e ofruara nga Bashkia, duke pretenduar se janë nën nivelin e banesave të humbura. Për disa familje që jetonin prej vitesh së bashku në ndërtesa 3-4 katëshe, zgjidhjet e ofruara nuk marrin parasysh strukturën e tyre familjare.
Ekspertët: Rindërtimi pa transparencë, me kontrata të negociuara dhe cilësi të ulët ndërtimi
Drejtori i Qendrës Shqiptare për Kërkime Ekonomike, Zef Preçi, kritikon procesin:
“Rindërtimi u bë me mungesë transparence, me kontrata të negociuara në mënyrë jo të hapur dhe me rol të madh të kryetarëve të bashkive, pa një kontroll të qartë qendror. Rezultati: devijim fondesh dhe cilësi e dobët ndërtimi.”
Ai shton:
“Disa komplekse banimi duken më shumë si geto, si lagje provizore, sesa si banesa të ndërtuara me fonde publike.”
Vonesa të gjera: Vorë, Marqinet, Durrës – mijëra në pritje
Situata është e njëjtë edhe në bashkitë e tjera:
Vorë
- 160 familje në pritje të banesave
- 50 familje presin ndërtimin e shtëpive private
- 60 familje presin apartamente të papërfunduara
Bashkia thotë se është në pritje të fondeve nga Ministria e Infrastrukturës.
Marqinet
- 70 familje jetojnë ende me qira
- bonusi i qirasë është ndërprerë prej dy vitesh
Durrës
- disa pallate të shpallura të pabanueshme ende nuk janë shembur
- të tjera janë të braktisura e përdoren për aktivitete të paligjshme
- cilësia e ndërtimit në disa zona të përfunduara rezulton problematike
Pa bilanc përfundimtar edhe pas gjashtë vitesh
Pavarësisht fondeve të mëdha, Ministria e Infrastrukturës nuk ka publikuar ende një analizë të detajuar të procesit të rindërtimit: cilat projekte janë mbyllur, cilat janë në proces, cilat kanë dështuar dhe sa familje presin ende zgjidhje.
