Në shtatorin e turbullt të vitit 1944, kur Lufta e Dytë Botërore po hynte në aktin e fundit dhe trupat gjermane kërkonin dalje nga Ballkani, Shqipëria ndodhej në një udhëkryq. Sot, pothuaj tetë dekada më vonë, disa dokumente të deklasifikuara dhe rrëfime të harruara rikthejnë në qendër të vëmendjes një pyetje delikate: A pati Enver Hoxha kontakte të fshehta me oficerë të Wehrmacht-it?
Udhëheqësi i luftës dhe dilemat e terrenit
Në atë kohë, forcat partizane po fitonin terren, ndërsa Wehrmacht-i kërkonte të tërhiqej pa pësuar humbje të panevojshme. Raportet e dokumentuara nga arkivat gjermane flasin për “komunikime të kufizuara” me përfaqësues të lëvizjes partizane – komunikime që duket se kishin synim shmangien e përplasjeve gjatë kalimit të trupave gjermane.
Asnjë dokument nuk e përmend emrin e Enver Hoxhës drejtpërdrejt në këto takime, por disa burime të kohës sugjerojnë se udhëheqësit e Partisë ishin të informuar për çdo ndërveprim me forcat armike. Kjo i shton enigmë kapitullit të shtatorit ’44.
Rrëfimi që thyen heshtjen
Ndër zërat që po rigjallërohen sot është ai i ish-truprojes së Enver Hoxhës – një figurë që rrallë ka folur publikisht. Ai pohon se në javët e fundit të pushtimit gjerman, drejtuesit partizanë u vunë përballë një sërë ofertash dhe paralajmërimesh të ardhura nga oficerë të Wehrmacht-it. Sipas tij, Hoxha jo vetëm që ishte në dijeni, por kërkoi një analizë të kujdesshme të çdo komunikimi, në mënyrë që lufta të mos merrte kthesë të paparashikueshme.
Truproja tregon se takimet – të cilat ai i quan “paralele të luftës” – nuk ishin negociata politike, por sinjale taktike të dy palëve që kërkonin të shmangnin përgjakje pa kuptim.
Dokumente që ngjallin pikëpyetje
Në arkivat gjermane, disa raporte të njësive të inteligjencës përmendin mundësinë e “koordinimit të heshtur” me partizanët shqiptarë gjatë tërheqjes. Edhe pse këto dokumente janë të pjesshme dhe nuk japin një tablo të plotë, ato mjaftojnë për të sfiduar narrativat e ngritura pas vitit 1945, kur çlirimi u mitizua dhe çdo kontakt me armikun u shpall i pamendueshëm.
Historianët ndërkombëtarë theksojnë se kontakte të tilla nuk janë të pazakonta në situata lufte, sidomos kur njëra palë po largohet dhe tjetra kërkon kontroll të qetë të territorit.
Pse çështja mbetet e ndezur?
Në Shqipëri, ku e kaluara politike ka qenë për dekada e kurthuar mes propagandës dhe heshtjes, çdo dokument i ri mund të ndryshojë kuptime të tëra brezi. Debati nuk është thjesht akademik – ai prek identitetin historik të vendit, narrativën e rezistencës dhe rolin e figurave kryesore të saj.
Shumë studiues bëjnë thirrje për kujdes: dokumentet janë të vlefshme, por duhen interpretuar me distancë nga narrativat politike të epokave të mëvonshme. Ajo që dihet me siguri është se Wehrmacht-i kërkonte një dalje të qetë dhe partizanët një fitore sa më të shpejtë.
E vërteta, ende e paplotë
Asnjë provë nuk tregon për një marrëveshje të mirëfilltë mes Enver Hoxhës dhe nazistëve gjermanë. Por dokumentet dhe rrëfimet e dalë së fundmi tregojnë se terreni ishte shumë më kompleks sesa e paraqiti historiografia zyrtare.
Mbetet ende shumë për t’u zbardhur. Deri atëherë, shtatori i vitit 1944 mbetet një prej kapitujve më të errët, më të diskutueshëm dhe më intriguese të historisë moderne shqiptare.
