Prokuroria e Posaçme (SPAK) ka ndërhyrë fuqishëm në një nga aferat më të mëdha të infrastrukturës shqiptare, projektin e rrugës Thumanë–Kashar, duke sekuestruar të gjithë dosjen hetimore. Por si nisi kjo aferë? Rruga Thumanë-Kashar është një segment i ri autostrade 21 km i gjatë, pjesë e Korridorit Blu (Adriatiko-Jonian), që lidh nyjën Thumanë (pranë Milotit) me autostradën Tiranë-Durrës në Kashar. Ky aks është autostrada e parë e kategorisë A në Shqipëri, me 4 korsi dhe shpejtësi projektimi deri 130 km/orë. Projekti përfshin 14 nënkalime, 12 ura dhe 3 mbikalime, si dhe korsi emergjence në të dy anët, për të siguruar standarde bashkëkohore të sigurisë dhe lëvizjes. Qëllimi kryesor është të lehtësojë trafikun veri-jug, duke shmangur ngushticat ekzistuese në Fushë-Krujë dhe Vorë dhe duke afruar akses më të shpejtë drejt Aeroportit të Rinasit. Rruga u projektua si pjesë e programit qeveritar “1 Miliardë” (Partneritetet Publik-Privat të lancuara në 2017) dhe synonte të dublojë pjesërisht rrugën ekzistuese Thumanë–Fushë Krujë dhe segmentin e aeroportit të Tiranës.
Koncesionari dhe kontrata
Ndërtimi dhe mirëmbajtja e aksit iu dhanë me koncesion kompanisë shqiptare “Gener 2” sh.p.k., e cila dorëzoi një ofertë të pa kërkuar dhe përfitoi bonus në garën e hapur të vitit 2018. Gener 2 u shpall fituese në korrik 2018 ndërmjet 4 operatorëve pjesëmarrës, duke nënshkruar kontratën koncesionare me Ministrinë e Infrastrukturës dhe Energjisë. Fillimisht u parashikua një PPP 13-vjeçar me skemë “ndërtim-operim-transferim” dhe pagesa periodike nga buxheti (payments availability) për koncesionarin. Megjithatë, në janar 2019 qeveria anuloi kontratën ende pa u zbatuar, me argumentin se fondet publike të planifikuara do të ridestinoheshin për emergjenca të tjera (Pakti për Universitetin pas protestave studentore). Kompania Gener 2 e kundërshtoi anulimin në gjykatë dhe në korrik 2022 Gjykata Administrative e Apelit urdhëroi qeverinë të miratonte kontratën. Pas kësaj, palët rinegociuan kushtet duke kaluar nga modeli me pagesa buxhetore në një model koncesioni me tarifë kalimi për përdoruesit. Kontrata e re (e firmosur në 2022) parashikoi zgjerimin e afatit në 35 vjet dhe vetë-financimin e projektit nga koncesionari, në këmbim të të drejtës për tarifimin e automjeteve. Ky koncesion 35-vjeçar u lidh me konsorciumin e kryesuar nga Gener 2 sh.p.k. dhe shoqëria e saj bijë “G2 Infra” sh.p.k., e krijuar posaçërisht për këtë projekt.
Zbatimi dhe afatet
Pas rinegocimit, punimet nisën në terren në prill 2023. Projekti hasi në fillim kundërshti nga komunitetet lokale. Banorët e fshatit Bërxullë dhe zonës së Krujës protestuan se trasa e re u ndërpreu lidhjet me rrugët lokale dhe se nuk ishin konsultuar apo dëmshpërblyer si duhet. Pavarësisht vonesave të vogla nga proceset e shpronësimit dhe protestat, ndërtimi avancoi me ritme intensive dhe autostrada u hap për qarkullim më 30 qershor 2024. Inaugurimi u shënua me një paradë simbolike automjetesh klasike (“Retro”) nëpër pikën e re të pagesës, në prani të Kryeministrit dhe Ministrisë së Infrastrukturës. Rruga nisi funksionimin menjëherë si segment me parametra modernë, duke ulur ndjeshëm kohën e udhëtimit (nga mbi 60-90 minuta në rreth 10 minuta për të përshkuar aksin Thumanë–Kashar sipas vlerësimeve zyrtare. Në muajt pas hapjes, koncesionari testoi sistemin elektronik të pagesave dhe që nga janari 2025 ka filluar zbatimin e plotë të tarifës së kalimit për përdoruesit e kësaj rruge.
Vlera e investimit
Projekti i autostradës Thumanë-Kashar ka pasur një rritje të konsiderueshme të kostos nga faza fillestare deri në përfundim. Sipas dokumenteve zyrtare, kostoja fillestare e llogaritur nga qeveria për këtë aks ishte rreth 169 milion €, por oferta e pakërkuar e paraqitur nga kompania Gener 2 e rriti vlerën në 245 milion €. Pas tenderimit dhe përfshirjes së interesit bankar për financimin privat, modeli i parë i kontratës parashikonte që buxheti i shtetit do të paguante gjithsej rreth 370 milion € gjatë jetës 13-vjeçare të kontratës (përfshirë principalin dhe interesat). Ky model u konsiderua i papërballueshëm dhe u pezullua në 2019. Në marrëveshjen e rinegociuar PPP (me koncesion 35-vjeçar me tarifë), investimi direkt i koncesionarit për ndërtimin e 20.8 km rrugë u deklarua 267-268 milion €. Megjithatë, raportet e fundit tregojnë se kostoja reale e ndërtimit ka arritur në mbi 330 milion €, ose 62 milion € më shumë se parashikimi në kontratë (268 milion €). Në bazë të kësaj shifre, kostoja mesatare e ndërtimit arrin rreth 15.8 milion € për kilometër, duke e renditur këtë aks ndër më të shtrenjtët e ndërtuar në terren fushor në rajon. (Për krahasim, projekti i anuluar Milot-Balldren parashikohej 17.4 milion €/km për 17 km, ndërsa rrugë të tjera si Rruga e Arbrit kanë kushtuar rreth 4-5 milion €/km në terrene malore.)
Skema e financimit
Ndryshe nga shumë projekte të mëparshme rrugore, Thumanë-Kashar u ndërtua me financim privat të siguruar nga vetë koncesionari. Gener 2 dhe “G2 Infra” deklaruan se do të financojnë ndërtimin përmes një kredie bankare pa pagesa të menjëhershme nga qeveria. Bankat komerciale u bënë kështu palë kyçe, duke dhënë hua mbi 200 milion € bazuar në parashikimet e flukseve të ardhura nga tarifa (një tregues i besimit të sektorit financiar te projekti). Në kontratën e re, barrë kryesore financiare u hoq nga buxheti i shtetit – qeveria nuk do të paguajë më pagesa vjetore për punimet, por vetëm do të garantojë një nivel minimal trafiku për vitet e para. Konkretisht, është rënë dakord që shteti të mbulojë një mungesë potenciale të të ardhurave në 8 vitet e para të operimit, deri në një kufi maksimal prej 22.8 milion € në total, nëse fluksi i automjeteve rezulton më i ulët se parashikimet. Ky mekanizëm sigurie (garanci trafiku) konsiderohet relativisht i kufizuar dhe, sipas autoriteteve, ka pak gjasa të aktivizohet në realitet. Ndërkohë, shpenzimet e shpronësimeve të tokave përgjatë gjurmës u trajtuan nga shteti përpara fillimit të punimeve, për të hapur rrugën për ndërtimin (një praktikë standarde në projekte të tilla, edhe pse mungesa e parashikimit të këtyre kostove në fillim u kritikua nga audituesit).
Tarifat dhe të ardhurat
E gjithë vlera e investimit do të shlyhet nga koncesionari përmes tarifimit të përdoruesve të rrugës. Sipas kontratës, tarifa bazë e kalimit për automjetet e vogla (vetura) është 2.1 € (pa TVSH) për një drejtim, e indeksuar me kursin e këmbimit dhe inflacionin çdo vit. Aktualisht kjo përkthehet në 2.52 € me TVSH për çdo kalim për makinat e vogla. Për automjetet e rënda, tarifat janë më të larta: p.sh. kamionë dhe autobusë (kategoria III) paguajnë rreth 6.25 €, ndërsa motoçikletat 1.75 €. Këto tarifa korrespondojnë me rreth 12 cent për km për veturat, një nivel që e bën Thumanë-Kashar një nga akset më të kushtueshme në Europë në terma €/km. Pavarësisht kostos së lartë relative, qeveria ka argumentuar se tarifa është ekonomikisht e arsyeshme, duke pretenduar se kursimi në kohë dhe karburant nga rruga e re e justifikon pagesën. Nga pikëpamja financiare, potenciali i të ardhurave është shumë i lartë: llogaritet se koncesionari do të arkëtojë të paktën 1.3 miliard € (pa TVSH) gjatë 35 viteve nga tarifat e kalimit. Kjo është disa herë mbi investimin fillestar, duke siguruar një Normë Kthimi (IRR) rreth 8.1%, më të lartë se 7.6% që ishte parashikuar në modelin fillestar. Sipas analizave të pavarura, fitimi neto i operatorit pritet të arrijë rreth 575 milion € përgjatë koncesionit (mesatarisht ~16.5 milion €/vit), pasi të zbriten kostot operative dhe detyrimet financiare. Këto shifra kanë ngritur shqetësime se marzhi i fitimit për kompaninë është tepër i lartë krahasuar me riskun e marrë, veçanërisht pasi shteti ka ofruar edhe garanci të pjesshme trafiku.
Shkeljet
Projekti Thumanë-Kashar është përfshirë në debate të forta mbi ligjshmërinë, procedurat dhe etikën e zbatimit të tij, që nga konceptimi e deri tek realizimi. Aksi u inicua si ofertë e pakërkuar nga kompania Gener 2, e cila përfitoi bonus prej 8.5% në pikët e vlerësimit falë këtij statusi. Kjo praktikë – e cila u ndoq edhe në disa projekte të tjera PPP – u kritikua për kufizimin e konkurrencës. Edhe pse formalisht u mbajt procedurë e hapur tenderimi, bonuset për ofertuesin e pakërkuar dekurajuan ofertat e tjera serioze. Në fakt, Gener 2 doli fituese mes 4 kompanive konkurruese, duke ngritur dyshime se konkurrimi ishte i paracaktuar në favor të saj. Kostoja e propozuar nga kompania (245 milion € pa TVSH) rezultoi dukshëm më e lartë sesa vlerësimi fillestar teknik (169 milion €), por megjithatë u pranua dhe u miratua nga institucionet. Këto rrethana hedhin dyshime si favorizim i klientelës qeveritare dhe mungesës së transparencës në prokurimin publik.
Anulimi dhe ndryshimi i kontratës
Vendimi i Ministres Belinda Balluku në janar 2019 për të anuluar kontratën Thumanë-Kashar (vetëm pak muaj pas shpalljes së fituesit) konfirmoi se projekti kishte probleme themelore. Shkaku zyrtar ishte rialokimi i fondeve tek universitetet, por njëkohësisht u përmend se kontrata s’kishte siguruar ende miratimin e plotë financiar. Pas betejës ligjore, kontrata u rikthye në fuqi vetëm duke ndryshuar kushtet kryesore – nga PPP me pagesa buxhetore në koncesion me tarifë dhe nga 13 në 35 vjet. Ky ndryshim thelbësor i modelit nuk u shoqërua me një tender të ri, gjë që përbën shkelje të Ligjit për Koncesionet, i cili kërkon rihapje gare kur ndryshohen kriteret bazë të një projekti. Praktikisht, e njëjta kompani mbajti projektin por me kushte krejtësisht të reja (periudhë më të gjatë, tarifë përdoruesi, etj.) pa garë konkurruese për modelin e ri. Ekspertët juridikë dhe opozita e kanë quajtur këtë një koncesion të jashtëligjshëm, me argumentin se qeveria duhej të anulonte plotësisht PPP-në fillestare dhe të rishpallte garë nga e para për versionin me tarifë. Moszbatimi i kësaj procedure ushqen dyshimet se ndryshimet u bënë për t’i qëndruar besnik fituesit të paracaktuar, pavarësisht kritikave.
