Gazetari dhe studiuesi holandez Vincent W.J. van Gerven Oei, në një analizë të publikuar në “The Albanian Mechanism”, shpjegon hap pas hapi se si, sipas dosjeve të SPAK, është ndërtuar dhe manipuluar procesi i tenderit për tunelin e Llogarasë.
Duke u bazuar në komunikimet, dokumentet hetimore dhe veprimet institucionale, ai përshkruan se si pozitat qeveritare janë përdorur për të orientuar paraprakisht fituesin dhe për të krijuar terren për përfitime private nga fondet publike.
Si nis skema: përgatitja e tenderit dhe “kërkesat e Pëllumbit”
Sipas analizës, procesi fillon në dhjetor 2020, kur Ministria e Infrastrukturës përgatit tenderin me ndihmën e konsulentëve të Hill International, të financuar nga Bashkimi Europian.
Në Komitetin e Vlerësimit të Ofertave përfshihet edhe Evis Berberi, që më vonë do të bëhet drejtor i ARRSH.
Nga dosjet e SPAK rezulton se ministrja Belinda Balluku kërkon ndryshimin e kritereve të tenderit sipas “kërkesave të Pëllumbit” – një biznesmen i cili, sipas hetimit, nuk i plotësonte kriteret fillestare. Për këtë, afati i përvojës në projekte të ngjashme ulet nga 5 në 3 vite.
“Nuk më pëlqen asnjë”: anulimi i tenderit me një “ndjesi”
Pas dorëzimit të ofertave, asnjë prej kompanive nuk i përshtatet pritshmërive të ministres. Nga bisedat mes Ballukut dhe Berberit, siç i citon analiza, del se ministrja vendos të anulojë të gjithë tenderin vetëm mbi një “ndjesi”.
Tenderi mbyllet, ndërsa pak më vonë Berberi promovohet drejtor i ARRSH-së, të cilin Balluku në mesazhe e quan “një nga njerëzit e mi më të afërt” dhe i kërkon që ta mbajë procesin “hermetik” dhe “nën kontroll”.
Rishpallja e tenderit dhe orientimi drejt kompanisë turke
Kur tenderi rihapet, kriteret ndryshojnë sërish. Sipas Oeit, ministrja kërkon vazhdimisht informacion për një kompani të caktuar turke, İntekar–ASL, të cilën e quan “referencë që e njeh Presidenti”.
Afatet për dorëzimin e ofertave shtyhen disa herë derisa kompania turke të jetë gati. Në fund, nga pesë ofertat e dorëzuara, të gjitha të tjerat skualifikohen, duke lënë fituese pikërisht İntekar–ASL, me nënkontraktor Gjoka Konstruksion.
Kjo e fundit kishte qenë më herët ofertuesja më e ulët në tenderin e parë, ndërsa është e lidhur edhe me tenderë të tjerë të debatueshëm.
50 milionë euro diferencë dhe kallëzimi në SPAK
Autori nënvizon se diferenca prej rreth 50 milionë eurosh midis ofertës së parë të Gjoka Konstruksion dhe ofertës përfundimtare të İntekar–ASL mbetet e pashpjeguar.
Kjo, sipas analizës, është arsyeja pse Partia Demokratike depozitoi një kallëzim në SPAK, që çoi në hetimin dhe më pas në pezullimin nga detyra të Ballukut më 19 nëntor 2025 me vendim të GJKKO. Dy tenderë të tjerë të lidhur me projektin e Llogarasë mbeten ende nën hetim.
Rreziku për sigurinë publike
Oei thekson se skema të tilla nuk janë vetëm korrupsion financiar, por edhe rrezik për sigurinë publike, duke sjellë shembullin e Rrugës së Arbrit, që vazhdon të ketë:
- shembje,
- rrëshqitje dheu,
- dhe probleme strukturore.
Sipas tij, tenderët e korruptuar në infrastrukturë krijojnë rrezik për jetë njerëzish dhe mund të kthehen në krizë politike, ashtu siç ka ndodhur në vende të tjera të rajonit.
Analiza e plotë (“fjalimi”) e Vincent W.J. van Gerven Oei
(siç e ke sjellë, e lënë në formën e vet analitike)
Ndërsa është një fakt i mirënjohur se qindra miliona, nëse jo miliarda, para publike shqiptare janë shpërdoruar gjatë viteve në projekte të korruptuara infrastrukturore, nuk ndodh çdo ditë që ne jemi në gjendje të gjurmojmë gjenealogjinë aktuale të një rasti të vetëm korrupsioni: të kuptojmë se si përdoren levat e pushtetit qeveritar për të futur paratë publike në xhepa privatë.
Dosjet e Strukturës Speciale kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) në lidhje me ndërtimin e tunelit të Llogarasë, një projekt infrastrukturor që lidh zemrën e vendit direkt me rivierën jugore, na ofrojnë një pasqyrë të rrallë të detajeve të tilla.
Hetimet kanë çuar së fundmi në akuzat kundër Belinda Balluku, Zëvendëskryeministres dhe Ministres së Infrastrukturës dhe Energjisë, duke konfirmuar akuzat e mëparshme të bëra nga një ish-zëvendëskryeministër tjetër, Arben Ahmetaj. Veçanërisht, ky është vetëm një nga disa projekte infrastrukturore të tenderuara nën Ballukun në të cilat SPAK dyshon për faj.
Dosja e Llogarasë fillon me përgatitjen e dokumenteve të tenderit më 9 dhjetor 2020 bazuar në një propozim paraprak të ofruar nga Joseph Obeid, një konsulent për Hill International NV, një kompani holandeze që ka regjistruar zyrën e saj të degës në Shqipëri në vitin 2019. Hill International ka ardhur në Shqipëri si bashkë-marrës i një kontrate asistence teknike prej 2.8 milionë eurosh të Delegacionit të BE-së në Tiranë¹ për të siguruar “një ekip ekspertësh që do të identifikojnë nevojat dhe do të ndihmojnë e trajnojnë institucionet/agjencitë përfituese për përmirësimin e kapaciteteve të tyre për zbatimin e projekteve të infrastrukturës”.
Një Komitet Vlerësimi i Ofertave është krijuar në Ministrinë e Infrastrukturës dhe Energjisë (MIE), përfshirë një farë Evis Berberi, atëherë drejtoreshë e Agjencisë për Efiçiencën e Energjisë. Ky komitet do të shqyrtojë ofertat për përmbushjen e kritereve teknike dhe do t’i rendisë ato bazuar në çmimin e ofruar. Dy ditë më vonë, më 11 dhjetor, shpallet tenderi, me një afat për dorëzimin e ofertave deri më 12 shkurt 2021.
Dy kompani ndërtimi paraqesin ankesa në lidhje me kërkesat e tenderit, duke rezultuar në shkurtimin e afatit kohor brenda të cilit kompanitë lejohen të kenë përvojë të mëparshme me projekte të ngjashme, nga 5 në 3 vjet. Komunikimet midis Ministres Balluku dhe Berberit, e cila paraqitet si personi i saj përgjegjës për këtë çështje, zbulojnë se kjo ndodhi me kërkesë të një farë “Pëllumbi”, ndoshta pronari i një kompanie ndërtimi që nuk e përmbushi kriterin 5-vjeçar. Drejtori i projektit të asistencës teknike të Hill International në MIE, Giannis Kirkinezis, ndihmon në hartimin e këtij ndryshimi në shtojcat e tenderit. Ministrja Balluku nuk është shumë e kënaqur. Ajo e pyet Berberin: “A e ndryshuam në tunel [tender] përvojën me objekte të ngjashme nga 5 vjet në 3???”
Procedura e tenderit vazhdon dhe afati zgjatet deri më 1 mars 2021. Përfundimisht gjashtë kompani paraqesin një ofertë. Oferta më e ulët është bërë nga një sipërmarrje e përbashkët e kompanisë shqiptare Gjoka Konstruksion dhe kompanisë turke Duygu Muhendislik Insaat Turizm Dis Ticaret Ve Sanayi me rreth 140 milionë euro. Më 5 mars, Berberi i dërgon një mesazh Ballukut: “A kemi një afat dhe objektiv?”
Duke sugjeruar që ministri të japë udhëzime mbi afatin kohor për përfundimin e vlerësimit të ofertave (“afati”) si dhe fituesin e dëshiruar (“objektivi”).
Dymbëdhjetë ditë më vonë, rreth mesditës, Balluku i shkruan përsëri Berberit: “Po tuneli? A e përfunduat [vlerësimin]?” Berberi përgjigjet: “Jooo, është keq. Le të flasim personalisht, jo të shkruajmë.” Pavarësisht shënimit paralajmërues të Berberit, të dy vazhdojnë të shkëmbejnë mesazhe në lidhje me Gjoka Konstruksion. Ka një problem me dhënien e ofertës fituese, pasi ata nuk i përmbushin disa nga kriteret formale.
Në fund të pasdites, Balluku dorëzohet: “Mendoj se duhet ta anulojmë. Të skualifikojmë të gjithë [ofertuesit].” Berberi përgjigjet menjëherë, “Pajtohem plotësisht. Diçka nuk duket në rregull në të gjithë këtë. Kur doni ta [bëni], sot apo nesër? Sidoqoftë, nëse keni nevojë, unë do të këndoj bashkë me ju, nuk më intereson askush dhe do ta çoj aty ku duhet të shkojë”, duke nënkuptuar se ai e ka plotësisht në kontroll rezultatin.
Por Balluku përgjigjet se duke pasur parasysh situatën, ajo nuk dëshiron që askush ta fitojë ofertën: “Jo, jo, kam atë ndjesi se nuk duhet [të shkojë tek askush].” Berberi përgjigjet, “Shqisa juaj është e frikshme. Kur doni ta [anuloni]?”
Të nesërmen, ajo jep urdhrin: “A nuk i keni njoftuar të tjerët për anulimin? Përfundojeni sot, urgjentisht.” Komiteti i Vlerësimit të Ofertave anulon tenderin dhe në fund të pasdites Berberi i shkruan Ballukut: “Mbaruam.” E gjithë kjo, një tender për infrastrukturë publike i ndihmuar nga BE-ja që kushtonte miliona para të taksapaguesve, u mbyll me një ndjenjë.
