Historia shqiptare është një mozaik ngjarjesh të dhimbshme, simbolike dhe të ngarkuara me tragjedi. Por pak episode e mishërojnë këtë dramë historike aq fort sa përballja e pazakontë që ndodhi brenda burgut famëkeq të Ballshit: aty ku nipi i Isa Boletinit, heroit të lirisë shqiptare, u gjend ballë për ballë me nipin e gjeneral Vukoviqit, komandantit malazez që urdhëroi vrasjen e Boletinit në vitin 1916.
Një episod që në dukje i përket rastësisë, por që në fakt përfaqëson një rikthim të gjallë të plagëve të hapura të historisë shqiptare.
Në burgun e Ballshit, historia u kthye në realitet
Burgu i Ballshit ishte një prej pikave më të errëta të sistemit komunist shqiptar. Mijëra të dënuar politikë, intelektualë, patriotë, klerikë e njerëz të thjeshtë u kalbën në qelitë e tij nën tortura dhe punë të detyruar. Pikërisht aty, në vitet e diktaturës, ndodhi takimi i jashtëzakonshëm mes dy pasardhësve të dy botëve historike.
Nga njëra anë:
- nipi i Isa Boletinit, i rritur me traditën e fisit të njohur për trimëri dhe qëndresë;
- nga ana tjetër, nipi i Vukoviqit, trashëgimtar i vrasësit të heroit shqiptar.
Në qelitë e ngushta dhe korridoret e ftohta, historia dukej sikur kishte vendosur t’i vinte përballë njëri-tjetrit figurat simbolike të dy popujve.
Enver Dajçi: dëshmitari i një momenti që s’duhej të ndodhte
Enver Dajçi, një prej të burgosurve politikë që vuajti vite të tëra nëpër kampet e regjimit komunist, ka rrëfyer këtë episod si një prej momenteve më të pazakonta që ka parë gjatë jetës së tij të vështirë në burg.
Sipas dëshmive të tij:
- Nipi i Boletinit ishte njeri i matur, i qetë, dhe mbante me vete një qëndresë të heshtur të trashëguar brez pas brezi.
- Ndërsa nipi i Vukoviqit shfaqte shpesh agresivitet, nervozizëm e provokime që dukeshin si tentativë për të fshehur peshën e së kaluarës familjare.
Por ajo që i çuditi të gjithë të burgosurit ishte fakti se nuk pati as përplasje fizike, as hakmarrje. Në vend të kësaj, u krijua një heshtje e rëndë dhe domethënëse, një heshtje që mbante brenda saj:
- historinë e vrasjes së Isa Boletinit,
- dhimbjen e një populli,
- peshën e një tradhtie,
- dhe tragjedinë që forma e re e shtypjes – komunizmi – po ua shkaktonte tanimë të dyve, pavarësisht prejardhjes së tyre.
Dy trashëgimi, një burgim: rrethanat që fshijnë dallimet
Në qelitë komuniste, fati i njerëzve shpesh nuk lidhej me prejardhjen, por me etiketimin që pushteti u vendoste. As pasardhësi i heroit, as pasardhësi i gjeneralit nuk i shpëtoi thundrës së diktaturës.
Ky fakt tregon një të vërtetë të hidhur:
Regjimi komunist nuk njihte as histori, as respekt, as meritë — të gjithë ishin viktima të të njëjtit sistem shtypës.
Në burgun e Ballshit, dy pinjollë që historia i kishte vendosur në anë të kundërta të një lufte kombëtare, tani ndanin të njëjtin shtrat hekuri, të njëjtën kazmë druri, të njëjtën bukë të mykur dhe të njëjtën torturë të përditshme.
Përfundim: një faqe e rrallë e historisë shqiptare
Përballja simbolike mes nipit të Boletinit dhe nipit të Vukoviqit në burgun e Ballshit mbetet një nga episodet më domethënëse të asaj periudhe. Ajo shpalos:
- tragjedinë e dy kombeve ballkanike,
- absurdin e diktaturës,
- kontrastin mes lavdisë dhe poshtërimit,
- dhe mënyrën se si historia luan shpesh rol ironik, por të dhimbshëm.
Rrëfimi i Enver Dajçit nuk është thjesht kujtim personal.
Është një dritare në të kaluarën — një kujtesë se historia nuk harrohet, dhe se plagët e saj, sado vite të kalojnë, shpesh rikthehen aty ku nuk e presim.
