“Tri vende, dy liqene, një destinacion,” thotë ambientalistja greke Mirsini Malakou, e cila ka punuar për këtë vizion në Ballkan për 30 vjet. Malakou është drejtuese e Shoqatës për Mbrojtjen e Prespës (SPP), një organizatë jofitimprurëse greke që synon të ruajë një nga ekosistemet më të vjetra ujore me ujë të ëmbël në Evropë, liqenet e Prespës. Pellgu i rrethuar nga malet, ku ndodhen Liqeni i Prespës së Madhe dhe Liqeni i Prespës së Vogël, u formua rreth pesë milionë vite më parë, shumë kohë përpara se njeriu të bëhej pjesë e ekosistemit apo shtetet të vendosnin kufij.
Ndikimi i tensioneve politike
Në vende ku dominon politika nacionaliste, si në Ballkan, bashkëpunimi ndërkufitar është tejet i ndërlikuar. Por kriza ekzistenciale me të cilën përballen dy liqenet e Prespës – tërheqja e vijës së bregut liqenor dhe sfida për të mbrojtur më shumë se 2,000 specie peshqish, zogjsh, gjitarësh dhe bimësh – do të thotë se nuk ka alternativë tjetër përveç bashkëpunimit të tillë.
E frymëzuar nga Pelikani Dalmat
Një nga banorët më të spikatur të Prespës është pelikani dalmatian me sqepin e tij të madh rozë dhe portokalli, puplat e bardha dhe puplat kaçurrela pas qafës. Rreth 1,500 çifte të kësaj specieje të rrallë jetojnë në ekosistemin e pasur të Prespës, duke e bërë atë koloninë më të madhe të pelikanëve dalmatianë në botë. Vetë pelikanët tregojnë se kufijtë politikë nuk kanë kuptim për botën e virgjër.
“Ata shumohen në Greqi, ushqehen në Maqedoninë e Veriut dhe flenë në Shqipëri,” thotë Malakou. Nëse një pjesë e këtij cikli tre-vendesh të pelikanëve prishet – shumimi, ushqyerja apo gjumi – të tjerat preken menjëherë. Po ashtu edhe kur plehrat kimike të fermerëve apo mbetjet e bagëtive çlirojnë toksina në liqene, cilësia e ujit në të tre vendet përkeqësohet. Tri dekada më parë, ambientalistë si Malakou e kuptuan se duhej të shikonin përtej kufijve dhe të punonin së bashku e jo kundër njëri-tjetrit, nëse donin të ruanin ekosistemin e liqeneve.
Shkëputja prej së shkuarës
Pas rënies së komunizmit në Shqipëri dhe Jugosllavi (së cilës i përkiste atëherë Maqedonia e Veriut), grindjet historike u rikthyen dhe antagonizmat e rrezikshëm përfshinë Ballkanin. Greqia dhe Shqipëria, për shembull, kurrë nuk shpallën zyrtarisht paqe pas Luftës së Dytë Botërore, ndërsa Greqia dhe Maqedonia e Veriut ishin të përfshira në një mosmarrëveshje të gjatë mbi emrin zyrtar të kësaj të fundit. Por, pavarësisht këtyre tronditjeve kombëtare, OJQ-të mjedisore në të tre vendet rreth liqeneve të Prespës filluan të lidhen dhe të punojnë së bashku. “Në Maqedoninë e Veriut dhe Shqipëri, shtetet ishin ende në proces formimi,” shpjegon Malakou. “Ne nisëm thjesht duke shkëmbyer mendime dhe ide.” Me kalimin e kohës, SPP dhe dy OJQ të tjera (PPNEA në Shqipëri dhe Shoqëria Ekologjike Maqedonase në Maqedoninë e Veriut) bashkuan forcat dhe krijuan një aleancë ndërkombëtare të quajtur Prespa Net. Në mënyrë thelbësore, OJQ-të e Prespa Net e trajtojnë çështjen e liqeneve si një problem mjedisor dhe jo kombëtar, një qasje që mund të funksionojë edhe në pjesë të tjera të Ballkanit dhe më gjerë.
Angazhimi me komunitetin lokal
Problemet që prekin liqenet e Prespës janë mëse evidente: uji është tërhequr vazhdimisht për 20 vjet, duke lënë pas shkëmbinj, rërë dhe tokë kullote aty ku dikur përplaseshin valët. Daniela Zaec, menaxhere e Shoqatës Ekologjike Maqedonase në Resen, e shpjegon zhdukjen e ujit me ndryshimet klimatike dhe aktivitetin njerëzor, si bujqësia.
“Kemi shumë pemëtore në këtë zonë dhe njerëzit përdorin ujin e liqenit për ujitje,” thotë ajo. Kjo mund të shkatërrojë habitatet e ligatinave, të cilat më pas kthehen në tokë bujqësore që kërkon edhe më shumë ujitje.
Puna me të rinjtë
Duke marrë shembull nga përvoja pozitive e SPP-së në përfshirjen e komunitetit lokal në Greqi, OJQ-ja e Zaec fokusohet në ndërgjegjësimin e komunitetit në mënyrë të ngjashme. Ajo e gjen punën me të rinjtë veçanërisht frytdhënëse. “Ne çojmë nxënësit në parqet kombëtare dhe u tregojmë se si punojmë,” shpjegon ajo. Edhe pse të tria organizatat duan që këto programe edukative të jenë ndërkufitare, ato ende nuk janë — politika vazhdon të pengojë bashkëpunimin. Malakou thotë se brezat e rinj të ambientalistëve janë më pak të ndikuar nga nacionalizmi toksik. Për ta, bashkëpunimi ndërkufitar është thelbësor jo vetëm për të trajtuar problemet e rajonit, por edhe për të jetuar në një kontekst europian.
