Në Shqipëri, drejtësia nuk fillon në gjykatë dhe as nuk mbaron te vendimi. Ajo fillon më herët — shumë më herët — në një maternitet simbolik, aty ku lindin shpresat tona për një shtet normal, një shtet që respekton qytetarin, ligjin, pronën dhe dinjitetin njerëzor.
Por, në këtë “maternitet të drejtësisë”, ndodh diçka tragjike dhe groteske njëkohësisht: ndershmëria nuk ka lindur kurrë, ndërsa korrupsioni nuk ka vdekur asnjëherë. Ai mbetet aty, i gjallë, i fortë, i trashëguar brez pas brezi, si një kod i pashkruar që udhëheq mënyrën se si funksionon sistemi.
Ky shkrim nuk është për përjashtimet e rralla, ata pak njerëz të ndershëm që ekzistojnë si pikëza drite në një det errësire. Është për strukturën, kulturën dhe sëmundjen e thellë që i ka hyrë drejtësisë shqiptare në palcë.
Kur “gabimi administrativ” bëhet profesion
Kur një qytetar detyrohet të bëjë 6 kërkesa radhazi vetëm që t’i korrigjohet një gabim që vetë institucioni e ka shkaktuar, nuk jemi më në fushën e gabimeve të zakonshme. Nuk jemi në fushën e ngathtësisë administrative.
Jemi në territorin e veprimeve të qëllimshme.
Sepse, nëse shteti e di që ka gabuar, ka marrë ankesa, ka marrë prova, ka marrë dokumente, dhe përsëri bën të njëjtin gabim — atëherë ai gabim nuk është më rastësi.
Është metodë.
Është sistem.
Është mentalitet.
Dhe ky mentalitet është i projektuar për të lodhur qytetarin, për ta shtyrë drejt dorëzimit, drejt presionit, drejt “zgjidhjes së shpejtë” që sistemi e kërkon.
Katër firma, një përgjegjësi e paemër
Në shumë certifikata pronësie firmosin katër persona:
- specialisti,
- shefi i sektorit,
- drejtori i njësisë,
- drejtori i përgjithshëm.
E megjithatë, kur ndodh një gabim, askush nuk ka përgjegjësi.
Të katër kanë firmosur, por askush “nuk e ka parë”.
Të katër marrin rrogën, por askush “nuk e ka fajin”.
Të katër janë zyrtarë publikë, por askush “nuk është përgjegjës”.
Ky është materniteti ku lind drejtësia shqiptare: një vend ku përgjegjësia zhduket më shpejt sesa lind.
Kur drejtësia lind e vdekur në të njëjtën ditë
Dikush ka thënë (si në postimin e avokatit Llangozit) që gjetja e një gjyqtari të ndershëm është po aq e vështirë sa gjetja e një femre të virgjër në maternitet — duke lindur.
Ironia është therëse, por e vërtetë.
Dhe pse kjo ndodh?
Sepse nuk kemi një sistem që kultivon ndershmëri.
Kemi një sistem që nxit mbijetesën nëpërmjet korrupsionit.
Dhe korrupsioni, në këtë vend, jo vetëm që nuk ka vdekur, por është si një foshnjë e përjetshme që ushqehet çdo ditë nga sistemi që duhet ta luftojë.
Korrupsioni si profesion, ndershmëria si luks
Në Shqipëri, ndershmëria nuk është më virtyt — është luks.
Dhe luks do të thotë diçka e rrallë, e paarritshme dhe e papërballueshme.
Ndërsa korrupsioni është ekonomi.
Është rutinë.
Është mjet mbijetese.
Është gjuhë e përbashkët e një sistemi që ka harruar misionin e vet.
Kur shteti funksionon vetëm kur “i shtyn gjerat”, nuk kemi shtet — kemi treg.
Në këtë treg, “çmimi” ndryshon, siç thoshte edhe avokati:
disa janë të shtrenjtë, disa të lirë, por rezultati është gjithmonë i njëjtë.
Shpresa e re: llogaridhënia
Shpresa nuk vjen nga morali, as nga lutjet dhe as nga retorika patriotike.
Shpresa vjen nga frika e ndëshkimit.
Kur zyrtari publik e di që nuk ka pasojë, korrupsioni bëhet instinkt.
Kur zyrtari e di që çdo firmë e tij është e kontrollueshme, e audituar dhe e penalizueshme, atëherë ai fillon të ketë frikë.
Dhe frika nga drejtësia është më e shëndetshme sesa drejtësia që nuk ekziston.
Përmbyllje: Drejtësia duhet të rilindë, jo të riprodhojë veten
“Në maternitetin e drejtësisë shqiptare, ndershmëria nuk ka lindur kurrë, por korrupsioni s’ka vdekur asnjëherë.”
Ky është realiteti.
Dhe realiteti nuk ndryshon me fjalë.
Ndryshon me përballje, me kallëzim penal, me transparencë të detyruar, me presion publik.
Drejtësia shqiptare ka lindur e vdekur shumë herë.
Por ajo mund të rilindë vetëm atëherë kur qytetarët nuk dorëzohen dhe nuk heshtin.
