Hazis Ndreu, lindur në Peshkopi, është një nga dëshmitarët e gjallë të ferrit të kampeve të internimit në Shqipërinë komuniste. Ai kaloi 43 vite në internim, duke u shpërngulur nga një kamp në tjetrin, që prej moshës së tij vetëm 14-vjeçare. Rruga e tij e vuajtjes fillon me arratisjen e të atit drejt Jugosllavisë — një akt që i kushtoi familjes së Ndreut përndjekjen më brutale të regjimit.
Internimi që nisi me vrasje dhe izolim
Pas arratisjes së babait, dy xhaxhallarët e Hazisit u pushkatuan menjëherë. Ndërsa ai, nëna dhe motra u arrestuan dhe u izoluan fillimisht në qeli në Peshkopi. Më pas u internuan në Kuçovë, ku u strehuan në barakat e ndërtuara nga italianët gjatë Luftës së Dytë Botërore.
“Jetonim vetëm me 400 gramë bukë misri në ditë. Nuk kishim as rroba, as ushqim, as shpresë”, – kujton Hazisi. Familjet e internuara jetonin në kushte katastrofike, ndërsa policia i mbante nën apel të detyrueshëm dy herë në ditë.
Transferimi në kalanë e Beratit dhe aksidenti fatal
Pas vetëm tre muajsh, familja u zhvendos në kalanë e Beratit. Dhoma të rrënuara, pa dyer e dritare, strehuan dhjetëra familje njëherësh.
Gjatë rrugës drejt transferimit të radhës, ndodhi një aksident i rëndë: një makinë e autokolonës u rrokullis në greminë. “Gra, burra, pleq e fëmijë, të shpërndarë nëpër shkurre dhe të mbuluar me dhe…” tregon Hazisi. Nga ky aksident humbi jetën çifti Petrela, ndërsa një foshnjë 1-vjeçare u gjet e gjallë në shkurre — Seit Petrela, i cili jeton ende sot.
Tepelena – ferri i vërtetë
Kur mbërritën në Tepelenë, të internuarit u vendosën në ish-kazermat italiane, ku shumë prej tyre flinin jashtë për mungesë hapësire. Nuk kishte dritë, dyqane apo ushqime. Të rinjtë mbi 14 vjeç mobilizoheshin për punë të rëndë, sidomos në rrugën Veliqot–Memaliaj.
Së shpejti, kampi u mbipopullua me të internuar nga Mirdita, pas atentatit ndaj Bardhok Bibës. Numri arriti deri në 3200 persona.
Ushqimi? Vetëm 400 gramë bukë. Shumë e zienin bukën me ujë e lakra, për ta shtuar e për ta bërë supë.
Sëmundjet, vdekjet dhe mungesa e çdo ndihme mjekësore
Në kamp shpërthyen njëkohësisht tifoja dhe dizenteria, duke shkaktuar dhjetëra vdekje çdo ditë. “Filloi vdekja në seri. Hapeshin 5–6 varre në ditë”, rrëfen Hazisi. Një skuadër e posaçme merrej vetëm me hapjen e varreve.
Mjeku i qytetit, doktor Hazika, alarmoi komandën dhe kërkoi që të sëmurët të dërgoheshin në spitalet e Gjirokastrës, por shumë vdisnin rrugës ose pak pasi mbërrinin.
Një nga episodet më të dhimbshme që Hazisi kujton është ai i nënës mirditore me binjakët e sëmurë: “Sapo pa që i kishte vdekur i pari, filloi të qante me ulërimë. Ndërsa merrej me të, edhe tjetri dha shpirt. Ajo filloi të qeshte… U çmend!”
Jeta nën telat me gjemba
Kazerma strehonin deri në 500 persona secila. Reveille bëhej në orën 5 të mëngjesit, ndërsa apeli nga policët e armatosur kryhej tri herë në ditë. Kush vonohej, dënohej në qeli.
Punëtorët rreshtoheshin çdo ditë dhe shkonin të prinin dru në malin e Turhanit. Fëmijët dhe të rinjtë shpesh nuk i mbanin dot ngarkesat dhe goditeshin nga policët me këpucë që kishin pafka hekuri.
“Zbathur, zhveshur, pa ujë e pa ushqim, punonim gjithë ditën, pastaj ktheheshim natën në kamp”, tregon Hazisi.
Humbja më e dhimbshme – nëna
Nëna e Hazisit vuajti nga tuberkulozi. Pa ushqim, pa higjienë dhe pa ilaçe, ajo u dërgua në spitalin e Gjirokastrës, ku ndërroi jetë. Nuk ka varr. Në kamp, varrezat u hapën dhe u zhdukën tri herë me radhë nga traktorët që punonin tokat përreth.
Nga fëmijë i internuar në infermier
Për shkak të vdekjeve të shumta, komanda e kampit caktoi nga një sanitar për çdo kapanon. Midis tyre ishte edhe Hazisi, i cili me kalimin e kohës, nën udhëzimin e mjekut, u bë infermier i kampit.
“Duke parë, duke studiuar, me nevojë e me dëshpërim, u bëra infermier. Duhej shpëtuar kush mund të shpëtohej”, shprehet ai.
