Lumenjtë e Shqipërisë, një nga pasuritë më të mëdha natyrore të vendit, po përballen me një ndotje të përhapur që po kërcënon habitatet, biodiversitetin dhe shëndetin e komuniteteve. Nga Vjosa në jug deri te Drini në veri, depozitat e vjetra minerare, mbetjet industriale dhe praktikat e pakontrolluara të nxjerrjes së mineraleve po dëmtojnë seriozisht ekosistemet ujore.
Vjosa – nga plazhe natyrore në një shtrat të mbuluar me mbetje
Pranë Selenicës, dikur banorët bënin plazh në brigjet me guralecë të Vjosës. Sot, zona është transformuar në një landfill industrial, ku një shtresë e trashë balte e përzier me mbetje bitumi mbulon shtratin e lumit. Kjo ndotje vjen kryesisht nga depozitat minerare të mbetura pa menaxhim dhe nga derdhjet industriale që kanë degraduar cilësinë e ujit.
Edhe pse Vjosa u shpall Park Kombëtar dy vite më parë — një fitore historike për aktivistët dhe organizatat mjedisore — rrjedha e saj mbetet e kërcënuar. Eksperti i mjedisit Olsi Nika paralajmëron se mineralet e dëmshme kanë ngarkesë të lartë kimikatesh që:
- dëmtojnë florën dhe faunën,
- nuk shpërbëhen për dekada,
- dhe përmes zinxhirit ushqimor përfundojnë në tryezat dhe indet e njerëzve.
Pamje dramatike në terren, ndërsa raportet zyrtare flasin për “ujëra brenda normave”
Megjithëse pamjet filmike tregojnë ndotje masive, Agjencia Kombëtare e Mjedisit (AKM) këmbëngul se monitorimet vjetore shfaqin cilësi ujërash nën kufijtë e ndotjes për lumenjtë Shkumbin, Drin dhe Vjosë.
Por ekspertët dyshojnë mbi metodologjinë.
Sipas Nikës, matjet e AKM-së janë shumë të përgjithshme dhe nuk kapin zonat ku ndotja është e përqendruar:
“Këto ndotje janë pikësore. Ato shpërndahen për disa qindra metra, pastaj uji vetëpastrohet dhe raportet dalin të ‘këndshme’. Por dëmi aty është bërë.”
Fani dhe Drini – nga ujë i kristaltë në rrjedha të ngjyrosura nga ndotja
Në Fushë-Arrëz, lumi Fan bashkohet me një përrua që vjen nga zona minerare. Aty, ngjyra e ujit ndryshon ndjeshëm nga mineralet dhe kimikatet që derdhen në të.
Në Kukës, pranë urës së Leshnicës, depozitat e vjetra minerare krijojnë një cikël të përhershëm ndotjeje, veçanërisht pas reshjeve, duke dërguar ngarkesa minerale drejt Drinit.
Situata është e ngjashme në Librazhd, ku mbetjet buzë Shkumbinit shpëlahen nga shiu dhe përfundojnë në lumë.
Rreziku shëndetësor: Nga mikroorganizmat te peshqit – e deri te njerëzit
Nika shpjegon se ndotja ndikon drejtpërdrejt tek komunitetet që jetojnë afër lumenjve:
- Mbetjet minerare depozitohen në ujë
- Dëmtojnë algat dhe filtratorët
- Helmohen peshqit dhe shpendët
- Dhe në fund dëmtohen edhe njerëzit që konsumojnë këta organizma
“Ky është rreziku kryesor i ndotësve,” thotë ai. “Nuk dëmtohet vetëm një zonë; ndikohet krejt zinxhiri ushqimor.”
Institucionet vendosin gjoba, por ekspertët thonë se nuk mjafton
AKM thotë se ka vendosur masa administrative — gjoba dhe pezullime aktivitetesh — ndaj disa kompanive minerare, përfshirë ato në Selenicë dhe Fushë-Arrëz.
Por ekspertët vlerësojnë se këto masa janë të pamjaftueshme.
Eksperti Edi Tuka shprehet:
“Gjoba prej një milion lekësh për kompani që gjenerojnë miliona euro në ditë nuk ka asnjë efekt.”
Të njëjtin shqetësim ngre edhe Nika, i cili thotë se sanksionet duhet të jenë realiste dhe frenuese, jo simbolike.
Krimi mjedisor – i padukshëm në statistika dhe i pandëshkuar në gjykata
Sipas Mihallaq Qirjos, drejtor i REC Albania, vetëm 17% e veprave penale të lidhura me mjedisin ndiqen nga policia.
Në prokurori, kjo shifër bie në 0.4%, dhe në gjykata nuk është dënuar asnjë person për ndotjen e burimeve ujore.
Arsyet:
- mungesë kapacitetesh teknike,
- mungesë ekspertize,
- hetime që pezullohen nga mungesa e provave,
- ose nuk identifikohen autorët.
Komunitetet e prekura, midis ndotjes dhe heshtjes
Banorët që vuajnë pasojat e ndotjes shpesh nuk kanë mbështetje nga institucionet dhe nuk kanë besim se denoncimet e tyre do të sjellin ndryshim.
Nika thotë se:
“Nëse komuniteti nuk e ka shtetin në krah, por përballë, ai humbet shpresën dhe detyrohet të bëjë kompromis.”
