Komisioni Evropian të veprojë kundër shkeljeve të rënda të qeverisë italiane në Shqipëri, duke nisur edhe një procedurë kundër shkeljes së ligjit. Këtë e kërkojnë në një letër drejtuar komisionerit për migracionet Magnus Brunner eurodeputetët e PD-së Alessandro Zan dhe Cecilia Strada, dhe eurodeputetja e S&D-së Birgit Sippel, së bashku me 54 eurodeputetë të tjerë nga vende dhe grupe të ndryshme politike (S&D, Greens, The Left), me të gjitha partitë e opozitës italiane. “Komisioneri Brunner të mos bëjë se s’dëgjon: Giorgia Meloni në Shqipëri ka shkelur të drejtën evropiane, siç kemi denoncuar prej muajsh me pyetje parlamentare, dhe Komisioni e pranon se është në dijeni. Tani presim masa konkrete”, thonë Zan dhe Strada. “Qeveria e Melonit ka krijuar një sistem menaxhimi të migracionit që nuk respekton juridiksionin evropian, me deportime direkte nga territori shqiptar, në shkelje të së drejtës së Bashkimit Evropian. Modeli i imponuar nga qeveria italiane dëmton shtetin e së drejtës, është jashtëzakonisht i kushtueshëm dhe krijon një ‘zonë gri’ të rrezikshme jashtë kuadrit të ligjshmërisë evropiane, ku personat migrantë privohen nga mbrojtjet e parashikuara nga Karta e të Drejtave Themelore dhe nga konventat ndërkombëtare.
Gjykata e Drejtësisë tashmë ka konfirmuar papajtueshmërinë e këtij modeli me të drejtën e BE-së, dhe tani edhe Gjykata e Lartë italiane ka kërkuar një vendim mbi ligjshmërinë e CPR-ve në Shqipëri’, shpjegojnë deputetët. Ata theksojnë se Komisioni, edhe pse i vetëdijshëm për këto operacione falë pyetjeve të tyre të shumta, deri tani është kufizuar vetëm në deklarata se po monitoron respektimin e rregullave. ‘Një qëndrim i papranueshëm që rrezikon të kthehet në një bashkëfajësi për pasivitet. Komisioni duhet të mbrojë traktatet, jo të jetë spektator i këtyre shkeljeve të vazhdueshme dhe të dukshme. Është koha që Komisioni të veprojë, duke marrë masa konkrete. Në lojë nuk janë vetëm të drejtat e personave migrantë, por edhe besueshmëria e vetë Bashkimit Evropian si hapësirë e lirisë, demokracisë dhe ligjit”, përfundojnë ata.
Gazeta italiane EUobserver ka bërë një investigim lidhur me marrëveshja për emigrantët Itali-Shqipëri. EUobserver thekson në investigim se milona janë shpenzuar dhe shumë pak rezultate ka. Gazeta italiane shkruan se gjatë 12 muajve, operacionet janë pezulluar disa herë për shkak të një sërë pengesash të pritura ligjore nga autoritetet gjyqësore në Itali. Më tej EUobserver thekson se pas zbarkimit të parë, nuk ishin vetëm migrantët që u përballën me konfuzion dhe pasiguri, por edhe punonjësit shqiptarë, të cilët nuk kishin marrë asnjë trajnim paraprak. Në investigim nënvizohet se pas përpjekjes së tretë të dështuar nga autoritetet italiane për ta bërë marrëveshjen Itali-Shqipëri të funksionojë, shumë punëtorë shqiptarë u pushuan nga puna. Euobserver përmend gjithashtu se jeta brenda qendrës është shumë e ndryshme dhe vetëm në 13 ditë, në prill të vitit 2025, deputetja italiane Rachele Scarpa dhe eurodeputetja Cecilia Strada raportuan 2.7 incidente kritike në ditë. Ku nga këto, rreth 10 ishin tentativa vetëvrasjeje, “kryesisht me mbytje ose varje”.
Investigimi i EUobserver:
“E gjeta veten në një burg të sigurisë maksimale pa kaluar asnjë ditë në burg në jetën time”, kujton Mustafa. Ai e kujton në mënyrë të përsosur ditën kur hyri në qendrën e paraburgimit të emigrantëve, të hapur nga Italia në Gjadër të Shqipërisë. Zhurma e mbylljes së portës, hekurat gjigante që rrethonin strukturën, mungesa mbytëse e lirisë. “Pas kaq shumë vitesh në Itali, nuk e kisha menduar kurrë se diçka e tillë do të ndodhte”, tha ai. Ashtu si Mustafa, 111 persona nga 16 tetori 2024 deri më 28 korrik 2025 kanë kaluar nëpër atë hyrje në këtë vit të parë operativ, të lehtësirave të parashikuara në marrëveshjen kontroverse të migracionit midis Italisë dhe Shqipërisë. Gjatë 12 muajve, operacionet janë pezulluar disa herë për shkak të një sërë pengesash të pritura ligjore nga autoritetet gjyqësore në Itali.
Por një gjë nuk ka ndryshuar: prania e kompanisë Medihospes, së cilës iu dha një kontratë prej 133 milionë eurosh për të ofruar shërbime brenda ambienteve të Shëngjinit dhe Gjadrit. Ky është një nga tenderët publikë më të rëndësishëm të dhënë ndonjëherë në sektorin e migracionit në Itali, me disa aspekte problematike, përfshirë mungesën e një kontrate të nënshkruar. Më 14 tetor 2024, saktësisht një vit më parë, qeveria italiane vendosi papritur të aktivizonte lehtësitë e parashikuara në marrëveshjen e nënshkruar midis Romës dhe Tiranës. Dy ditë më vonë, pas disa orësh udhëtimi në det, në jug të ishullit italian të Lampeduzës, 16 personat e parë — 10 bangladeshas dhe 6 egjiptianë — mbërritën në portin e Shëngjinit me anijen Libra. Libra është një anije ushtarake që qeveria Meloni e transferoi në Shqipëri në mesin e shtatorit. Pas zbarkimit të parë, nuk ishin vetëm migrantët që u përballën me konfuzion dhe pasiguri, por edhe punonjësit shqiptarë të punësuar nga Medihospes, të cilët nuk kishin marrë asnjë trajnim paraprak.
“Na u tha të mbanim një rol vëzhgues gjatë atij operacioni. Nuk njihnim asnjë koleg tjetër, as nuk kishim një pasqyrë të përgjithshme se si funksiononin qendrat. Deri në fund të dhjetorit, nuk kishim as një zyrë”, kujtoi një ish-punonjës të cilit iu dha anonimiteti për të folur lirisht. Ai tha gjithashtu se ata po informoheshin për turnet e tyre midis orës nëntë dhe dhjetë, natën e kaluar. Në tre muajt e parë të funksionimit, sipas një liste të brendshme punëtorësh të siguruar nga botimi italian Altreconomia, Medihospes Albania, dega e krijuar nga kooperativa italiane për të menaxhuar qendrat, punësoi 99 punëtorë, të cilëve iu bashkuan të tjerë të transferuar nga Italia. Njëri prej tyre na tregoi kontratën e tij të punës, të bazuar në ligjin shqiptar, duke theksuar klauzolat strikte të konfidencialitetit, që i detyronin shumë kolegë të tij të mos flisnin me gazetarët. Neni 11 titullohet “Konfidencialiteti”, i mëvonshmi “Detyrimi i besnikërisë”, i cili kërkon që punëtorët të “mbajnë sekret të gjitha informacionet që lidhen me biznesin e punëdhënësit, informacione që kanë ardhur në dijeni gjatë periudhës së punësimit të tyre tek punëdhënësi”.
Përveç kontratës së punës, punëtorët duhej të nënshkruanin edhe një kod sjelljeje, një dokument të brendshëm që përcakton udhëzime për të siguruar standardet etike dhe profesionale. Nëse nuk i përmbahen kodit të sjelljes, punonjësit rrezikojnë penalitete që variojnë nga një paralajmërim me shkrim deri në ndërprerjen e kontratës së tyre. Dhe siç pohuan disa ish-punonjës të intervistuar nga Altreconomia, rreziku i shkeljes së detyrimit të konfidencialitetit ka çuar në një frikë të përhapur të raportimit të abuzimeve të mundshme nga frika e veprimeve ligjore ose shkarkimit nga organi menaxhues. Shumë punëtorë shqiptarë u pushuan nga puna në mesin e shkurtit, pas përpjekjes së tretë të dështuar nga autoritetet italiane për ta bërë marrëveshjen Itali-Shqipëri të funksionojë. “Justifikimi” i dhënë nga organi menaxhues për pushimin nga puna të punëtorëve lidhej me “një sërë vendimesh gjyqësore kontradiktore, që nuk përputheshin me udhëzimet e Gjykatës së Kasacionit” (Gjykata Supreme e Apelit Italian), siç thuhet në njoftimin e ndërprerjes së punësimit të dërguar punonjësve nga Ëalter Balice, administratori i Medihospes Albania. Qeveria italiane u përpoq tri herë të transferonte njerëz në Shqipëri, por disa vendime nga gjykatat italiane bllokuan në mënyrë efektive mundësinë e përdorimit të dy objekteve – duke e shtyrë ministrinë italiane të punëve të brendshme, të udhëhequr nga Matteo Piantedosi, të ndryshonte strategji. “Në kundërshtim me pretendimet zyrtare se juridiksioni italian zbatohet plotësisht brenda objekteve shqiptare, operacioni i largimit jashtëterritorial ekspozon kufijtë e këtij trillimi ligjor”, tha Andreina de Leo.
Trillim ligjor
Më herët gjatë prillit, një pjesë e qendrës Gjadër në Shqipëri u rihap si Qendër Riatdhesimi (QRR), një strukturë ku njerëzit pa leje të rregullta qëndrimi mund të presin deri në 18 muaj para se të riatdhesohen në vendin e tyre të origjinës. Ndërsa në Itali tashmë funksionojnë 10 qendra të tilla, disa nga “të ndaluarit” nga ato qendra u transferuan në Shqipëri: përveç një rasti, i cili u mbajt sekret nga qeveria italiane, por u zbulua nga Altreconomia. Më vonë në maj, pesë qytetarë egjiptianë u riatdhesuan direkt nga Tirana në Kajro, ndërsa migrantët e tjerë u transferuan përsëri në Itali, përpara se të dëboheshin përsëri. “Në kundërshtim me pretendimet zyrtare se juridiksioni italian zbatohet plotësisht brenda objekteve shqiptare, operacioni i largimit jashtë-territorial ekspozon kufijtë e këtij trillimi ligjor”, tha Andreina de Leo, një eksperte në ligjin evropian të migracionit dhe azilit. “Aeroporti i Tiranës nuk është nën juridiksionin italian, as nuk ka ndonjë mekanizëm për të siguruar mbikëqyrjen nga gjykatat italiane ose pajtueshmërinë me standardet ligjore të BE-së gjatë fazës së fundit dhe më të ndjeshme të procesit të kthimit”, tha gjithashtu de Leo. Për të kuptuar se nga çfarë përbëhen shërbimet dhe aktivitetet e Kooperativës Medihospes dhe cilat janë rreziqet që lidhen me to, është e nevojshme të bëjmë një hap prapa. Në mesin e marsit 2024, zyra lokale e ministrisë së punëve të brendshme, Prefektura e Romës, publikoi një tender prej 133 milionë eurosh, që përmbante një “procedurë të negociuar”. Kjo është një procedurë e parashikuar nga ligji italian që thjeshton dhënien e kontratave. Nga 30 ofertat e marra në shtatë ditë, prefektura zgjodhi tre për fazën përfundimtare, të gjitha me seli në Itali. Dy u tërhoqën, duke lënë vetëm Medihospes, e cila fitoi kontratën prej një milion dollarësh më 7 maj. Vlen të përmendet se emrat e ofertuesve të tjerë përfshinin shumëkombëshet Ors Italia dhe kompaninë e saj holding, grupin Serco, si dhe Renco Asset Management, kompania mëmë e së cilës është një gjigant italian në sektorin e energjisë. Medihospes, me 4,504 punonjës, 82 përqind e të cilëve janë me kohë të pjesshme, pritej të arrinte një xhiro prej 179 milionë eurosh në vitin 2024.
