Nga EuroAlbania
“Rroftë emaili, ku vendimin e jep policia.” Kjo ironi therëse nga avokati Saimir Vishaj nuk është një fjali e hedhur për efekt mediatik, por një fotografi brutale e realitetit të sistemit tonë gjyqësor. Një sistem që, në vend që të ofrojë drejtësi të mbështetur mbi prova, argumente dhe debat gjyqësor, shpesh funksionon si një zyrë transkriptimi, ku fjala e oficerit të policisë gjyqësore rrëshqet pandryshuar përmes prokurorisë dhe përfundon në vendimin gjyqësor.
Nga sistemi akuzator, në praktikë inkuizitore
Kushtetuta dhe Kodi i Procedurës Penale e kanë përcaktuar qartë se sistemi ynë gjyqësor funksionon mbi parimet e sistemit akuzator: ndarja e roleve mes palëve, barazia në proces, gjykimi mbi bazën e provave të paraqitura dhe të shqyrtuara në seancë. Por ajo që ndodh në praktikë është e kundërta.
Në vend që gjykata të analizojë provat, të vlerësojë versionet kontradiktore të palëve, të ndërtojë arsyetimin mbi një hetim gjyqësor të pavarur, ajo shpesh thjesht miraton kërkesën e prokurorit, i cili nga ana e tij përcjell raportin e oficerit të policisë. Aty ku duhet të kishte analiza të fakteve, ka vetëm transkriptim. Aty ku duhej të kishte një proces, ka vetëm rrjedhë burokratike të një materiali të vetëm.
Vendime pa fakte, pa prova, pa mbrojtje
Deklarata e Vishajt nuk është e izoluar. Është një përvojë që avokatët penalistë e hasin përditë: vendime të arsyetuara që nuk përmbajnë faktin penal të qartë, nuk analizojnë provat e çështjes dhe nuk përmendin asnjë argument të mbrojtjes. Kjo nuk është thjesht çështje e stilit të të shkruarit juridik – është çështje e thellë e mungesës së drejtësisë reale. Nëse fjalët e mbrojtjes nuk gjenden në vendim, atëherë ajo mbrojtje nuk ka ekzistuar realisht.
Shembuj të tillë janë të shumtë: një vendim për shpërdorim detyre ku mungon përshkrimi i detyrës së shpërdoruar; një çështje për mashtrim ku nuk identifikohet mashtrimi i kryer; ose një vendim për korrupsion ku mungon analiza e provave të mbrojtjes për mungesë të përfitimit personal. Të gjitha këto vendime kanë një element të përbashkët: janë të gatshme përpara se të dëgjohet mbrojtja.
Kur drejtësia nuk jepet, por imitohet
Ky sistem nuk dëmton vetëm të akuzuarin dhe mbrojtjen. Ai minon besimin e publikut tek drejtësia, krijon hapësira për vendimmarrje të ndikuar, rrit perceptimin e padrejtësisë dhe forcon bindjen se gjithçka është e vendosur paraprakisht.
Drejtësia që vjen me email nuk është drejtësi. Është imitim. Është një vendim që nuk përfaqëson gjykimin, por përsëritjen. Është ajo që në doktrinën juridike njihet si “gjykim formal”, pa thelb material.
Zgjidhja nuk vjen nga teknikalitetet, por nga kultura juridike
Nuk mjafton që kodi të thotë se gjykata është e pavarur. Duhet që gjyqtari të mendojë si i tillë. Nuk mjafton që avokati të ketë të drejtën të flasë. Duhet që fjala e tij të peshojë në vendimin përfundimtar. Dhe nuk mjafton që vendimi të ketë 50 faqe. Duhet që çdo faqe të përfaqësojë analizë reale të fakteve dhe ligjit.
Kultura juridike, ajo që formëson mendësinë e aktorëve të drejtësisë, është vendimtare. Sot, ajo është e ndërtuar mbi rehati institucionale, jo mbi përballje intelektuale. Gjykatës i mjafton që të ketë “arsyetim” formal, prokurorit që të ketë “vërtetim” formal, dhe procesi perceptohet si i kryer. Por drejtësia nuk matet me format. Matet me përmbajtje.
Rruga përpara: më shumë sesa reformë, nevojitet përmbysje logjike
Nëse duam një sistem realisht akuzator, duhet të fillojmë nga përmbysja e logjikës aktuale: që policia hetuese vendos, prokurori vulos dhe gjykata miraton. Rendi duhet të jetë: mbledhja e provave, shqyrtimi i balancuar i tyre në gjykatë dhe një vendim që buron nga analiza objektive.
Duhet riformatim i arsyetimit gjyqësor: çdo vendim të fillojë me faktin penal, të analizojë provat për secilin element të veprës penale dhe të përfundojë me balancimin e argumenteve të akuzës dhe mbrojtjes.
Sa kohë që vendimet do të shkruhen nga OPJG-ja dhe do të çimentohen nga prokurori, drejtësia shqiptare do të mbetet një iluzion burokratik. Dhe qytetarët do të vazhdojnë të besojnë, me të drejtë, se gjykata nuk vendos drejtësi, por thjesht ndryshon titullin e një dokumenti: nga “referim” në “vendim”.
